تاریخ ما
گزیده‌ای از تاریخ و تمدن جهان باستان

زندگینامه دكتر يدالله سحابي

یدالله سحابی (زاده ۱۲۸۴ در سنگلج، تهران – درگذشته ۲۳ فروردین ۱۳۸۱ در تهران) به همراه سید محمود طالقانی و مهدی بازرگان، یکی از مؤسسین نهضت آزادی ایران بود. وی پدر عزت‌الله سحابی یکی از فعالین سیاسی و عضو سابق نهضت آزادی است.

یدالله سحابی در سال ۱۳۱۱ از طریق قبولی در آزمون اعزام محصل به فرانسه رفت و اولین دکترای علوم ایران را با خود به ارمغان آورد. او به همراه دکتر فریدون فرشاد اولین اساتید ایرانی علم زمین شناسی در دانشگاههای ایران بوده است.

یدالله سحابی در سال ۱۳۳۳ به همراه یازده استاد دانشگاه تهران به علت اعتراض به قرداد کنسرسیوم نفت، منتظر خدمت شد و به همراه ده استاد دانشگاه شرکت یاد را تاسیس کرد. او در سال ۱۳۴۲ به همراه دیگر سران نهضت آزادی محاکمه شد و به علت کهولت سن به چهار سال زندان محکوم شد که مدتی از محکومیت خود را به همراه مهندس بازرگان در زندان برازجان گذراند. در دولت موقت به نخست‌وزیری مهدی بازرگان که پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ تشکیل شد، سمت وزیر مشاور را داشت.

متن ذیل با کمی تغییر و توضیح، شرح حال دکتر سحابی است به قلم دکتر ابراهیم یزدی که در زمان حیات دکتر سحابی نگاشته شده است.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/Yadollah_Sahabi24.jpg

از حضرت علي (ع) روايت شده است كه چون از رسول اكرم (ص) از علامت ها و نشانه هاي مومن پرسيدند، در پاسخ فرمودند: مومن را چهار نشانه است: يكي آنكه قلب خود را از كبر و دشمني بزدايد. ديگر آنكه زبان را از دروغ و غيبت پاك سازد. سوم آنكه عمل خويش را از ريا و سمعه بپردازد و بالاخره
چهارم آنكه اندرون از مال حرام و شبهه خالي دارد.

كساني كه با فعاليتهاي اسلامي، سياسي و فرهنگي بيش از نيم قرن گذشته ي دكتر يدالله سحابي آشنا هستند و با او از نزديك محشور بوده اند، اعم از دوست يا دشمن، به وجود و حضور اين چهار ويژگي در ايشان شهادت مي دهند. چنين اوصافي براي آن ها كه در صحنه ي مبارزات سياسي ايران فعال هستند، اهميت فراوان دارد. چرا كه در مبارزات مردمي بيش از هر چيز نياز مبرمي به الگوها، اسوه ها و آموزگاران اخلاق سياسي وجود دارد. يكي از گره هاي كور و تنگناهاي بازدارنده در جامع هي در حال تحول ايران، منش يا كيفيت رفتار بازيگران صحنه ي فعاليت هاي سياسي در يك صد سال اخير است. درحالي كه مشكل عمده و اساسي جامعه ايراني يك استبداد كهن سلطنتي و استيلا و استعمار جديد غربي بوده است، بسياري از كساني كه پرچمدار مبارزه عليه استبداد و يا استيلاي استعمار بوده اند، خود به فرهنگ استبدادزدگي و استيلاجويي مبتلا بوده اند.

استبداد يك نظام است و مناسبات سياسي در نظام استبدادي تنها يك وجه يا يك جزء از اين مجموعه است. نظام استبدادي براي حفظ و ادامه ي سلطه ي خود، مناسبات فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي هماهنگ با بعد سياسي استبداد را به وجود مي آورد. به عنوان مثال، پايه و اساس يك نظام استبدادي بر نفي حق مردم در تعيين سرنوشت خودشان است.

حاكميت مردم در تعارض بنيادي با نظام استبدادي قرار دارد. براي آن كه مردم سلطه ي استبدادي را بپذيرند، استبداد در بعد فرهنگي به نفي ارزش انسان مي پردازد و آرام آرام مردم باور مي كنند كه كسي نيستند و فاقد ارزش و كرامت هستند. برخورد نظام هاي استبدادي با حق حاكميت مردم، نگرشي ابليسي است. ابليس لعين حاضر به قبول كرامت انسان نشد و به او سجده نكرد. جوهر نظام هاي استبدادي، نگرشي ابليسي به انسان ها است. اما اين سكه دو رو دارد. يك روي ديگرش اين است كه انسا نها بر اثر سلطه ي متمادي استبداد باور مي كنند كه فاقد حق، ارزش و كرامت هستند. به اين ترتيب سلطه ي درازمدت استبداد سلطنتي بر كشور ما موجب پيدايش منش نا بهنجار خاصي در ما ايراني ها شده است: منش شاهانه.

ما از يك طرف ضداستبداد هستيم، چرا كه سال ها دچار استبداد بوده ايم، رنج كشيده ايم و ظلم و ستم استبداد را با پوست و گوشت و استخوان خود لمس كرده ايم و مي كنيم. اما از جهت ديگر همه ي ما ايراني ها استعداد شاه شدن را نيز داريم. در درون هر يك از ما يك شاه كوچولو نشسته است كه حضور سنگين خود را در تمام رفتارهاي فردي و اجتماعي ما نشان مي دهد و همين نوع من شاه است كه مانع عمده و اصلي بر سر راه همكاري هاي جمعي است. در فرهنگ استبدادي، تملق و گزافه گويي جايگاه خاص خود را دارد:

هر عيب كه سلطان بپسندد هنر است.

چهار كرسي فلك زير پا نهد تا بوسه بر ركاب قزل ارسلان زند.

مگسي را كه تو پرواز دهي شاهين است.

شايد در ادبيات هيچ ملتي به انداز هي ايران با تملق و گزافه گويي در مدح معشوق و معبود و سلطان مورد علاقه و حاكم مسلط شعر سروده نشده باشد. در جامعه ي استبدادي دو روي سكه رايج است. يك طرف سكه دوريي، تملق و گزافه گويي است و طرف ديگر آن تفتين، دروغ گويي، دو به هم زني، سخن چيني و توطئه عليه يك ديگر است. در جامعه ي استبدادي، همه ي مردم نقاب بر چهره دارند و كسي بي نقاب ديده نمي شود. در جامعه ي استبدادي مردمان مذبذب، دودل، باري به هر جهت، بيكاره و بي عار هستند.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/12tg5v1313qtl0lbdfgo7.jpg

نظام استبدادي احساس تعلق اجتماعي را از مردم مي گيرد. چنين نظامي نمي خواهد مردم نسبت به جامعه ي خود احساس تعلق كنند. احساس تعلق اجتماعي مردم در تضاد بنيادي با سلطه ي استبدادي است. فقدان احساس تعلق و استمرار سركوب هر نوع منش آزادانديشي و آزاد يخواهي مردم را نسبت به وظايف اجتماعي بي تفاوت و بي علاقه ميكند. اين ويژگي هاي فرهنگي، در بسياري، اگر نگوئيم در تمام فعاليت هاي سياسي، اجتماعي و اقتصادي ما بروز و ظهور دارد و از عوامل اصلي بازدارنده تساهل و تسامح سياسي و همكاري هاي جمعي است. بسياري و يا شايد كليه ي احزاب سياسي ايران دچار تفرقه و انشعاب شده اند. برخي از علل ناكامي احزاب سياسي در ايران بيرون و مربوط به رفتار سلطه ي استبدادي وسركوب حركت هاي مردمي است.

حكومت هاي استبدادي آبشان با حركت هاي مردمي بخصوص حركت هاي مردمي سامان يافته و متشكل به يك جوي نمي رود. اما ناكامي احزاب سياسي علل دروني نيز دارد. در راس اين علل همان ويژگيهاي برجاي مانده از استبداد در ذهن و شخصيت ماست. به دليل فرهنگ استبدادي، ما ايراني ها به سرعت به دو دسته و گروه سلطه گر وسلطه پذير تقسيم مي شويم. وقتي با انگيزه هاي خوب و متعالي و ذوق و شوق و عشق به سرافرازي و رهايي به دور هم جمع مي شويم تا با همكاري جمعي شرايط نامساعد و نامطلوب سياسي و اجتماعي را بر هم زنيم و طرحي نو دراندازيم، ناگهان در حزب و گروه دو دسته پديد مي آيند؛

گروهي، تمام امكانات فراهم شده را تحت كنترل خود در مي آورند و سلطه گر مي شوند و اكثريت هم، بر اساس روحيه ي اطاعت و انقياد، سلطه پذيز مي شوند و حزب به زودي به بن بست، انشعاب و تلاشي مي رسد. دو دوزه بازي كردن، خودخواهي و خود محوري، منيت ها و انانيت ها، از آفات كشنده ي فعاليت هاي جمعي است. مبارزه سياسي دراز مدت و حل اساسي مشكلات ملي، بدون سازمان دهي نيروهاي مردمي امكان پذير نيست. مبارزه ي سياسي هنگامي ريشه دار و عميق مي گردد كه دسته جمعي و گروهي باشد و نه تك سواري و تكنوازي. چگونه مي توانيم بر اين ويژگي هاي نابهنجار در الگوي هاي رفتاري خود غلبه پيدا كنيم و آرام آرام آن را به روحيه اي سرشار از همكارهاي جمعي تبديل نماييم؟

هر راهي كه انتخاب شود و هر راه حلي كه ارائه گردد، در راس همه آ نها ارائه ي الگو و اسوه است و با حرف و شعر و سخنوري، نيست و نمي شود.
از ميان مبارزين ضداستبداد و ضداستعمار ايران در طي بيش از ٥٠ سال گذ شته، حداقل از ١٣٢٠ تا به امروز، دكتر سحابي يك الگو و يك نمونه ي بارز از اين نوع الگوها است. خداوند كريم در قرآن مجيد (سوره نحل آيه ٨٩ ) مي فرمايد:

و يوم نبعث في كل امه شهيدا عليهم من انفسهم و جئنابك شهيدا علي هؤلاء و نزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شئ و هدي و رحمه و بشري للمسلمين

و روزي باشد كه از هر امتي شاهدي از خودشان بر آنان برانگيزيم و تو را بياورند كه تا بر آنان شهادت دهي و ما قرآن را كه بيان كننده هر چيزي است و هدايت و رحمت و بشارت براي تسليم شدگان به حق است، بر تو نازل كرده ايم.

سحابي از تبار و قبيله ي اين گواهان و حجتها است. آن هايي كه برخاسته از ميان همين مردم بودند و هستند، ولي عاري از رسوبات استبدادي.
فعاليت و مبارزه سياسي گروهي و جمعي قبل از هر چيز نياز به اخلاق سياسي دارد. كار سياسي جمعي نياز به آموزش دارد و در راس هر آموزشي و  قبل و بيش از هر چيز، آموزش اخلاق سياسي ضرورت دارد. اخلاق سياسي در كار جمعي چيزي نيست كه با آئين نامه و اساسنامه به وجود آيد. در سلوك جمعي تدوين و تبيين شفاف مناسبات درون گروهي اجتناب ناپذير است. اما اخلاق سياسي چيزي فراتر از مقررات و نظام نامه هاي حزبي است.

اخلاق سياسي متاثر و منبعث از منش و سلوك رهبران و فعالان اصلي يك جريان سياسي است. «الناس علي دين ملوكهم» بيان يك واقعيت اجتماعی است ، مردم  اصولا دانسته يا ندانسته از رهبران جامعه الگو مي گيرند.در واقع اگر ز باغ رعيت ملك خورد سيبي طبيعي است كه برآورند غلامانش آن درخت از بیخ.

از اولين روزهايي كه در سا لهاي ١٣٢٦ به بعد با دكتر سحابي در جلسات انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران و جلسات نماز جماعت و تفسير قرآن مرحوم طالقاني شب هاي جمعه مسجد هدايت و يا در ساير گردهمايي هاي اين گروه و جريان آشنا شدم، چه در فعاليتهاي قبل از كودتاي ننگين ٢٨ مرداد ١٣٣٢ ، چه در طول مبارزات و مقاومتهاي هشت ساله در نهضت مقاومت ملي ( ١٣٤٠-١٣٣٢ )، چه در سال هاي بعد و بخصوص در جريان انقلاب اسلامي، كه عضو شوراي انقلاب بودم، چه در نهضت آزادي ايران و چه در مجلس شوراي اسلامي ( ١٣٥٩-١٣٦٣ ) هميشه وي را يك الگو، اسوه، و معلم اخلاق سياسي و سلوك اجتماعي يافتم.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/2yv2t8y4.jpg

د كتر سحابي عضو مؤسس نهضت آزادي ايران و از بدو تاسيس تاكنون، عضو منتخب شوراي مركزي نهضت بوده است. حركت گروهي علي الاصول ضابطه مند و سامان يافته است. در اين نوع حركت ها، فرايند تصميم گيري سالم و بالنده بايد دموكراتيك باشد. ما نمي توانيم خواستار جامعه ي مدني قانونمند باشيم، اما در درون خودمان، در حزب و گروهمان قانونمند نباشيم. قانونمند بودن به اين معنا است كه هيچكس حق وتو ندارد و داراي هيچ حق ويژه اي نيست، جز آنچه بر طبق قراردادي توافق شده و وظيفه و مسئوليتي تفويض شده باشد. در طول سال ها فعاليت در نهضت آزادي، هرگز نديدم دكتر سحابي، مهندس بازرگان يا آيت الّله طالقاني، علي رغم سن و تجربه و علم، حق ويژ هاي براي خود قايل باشند. در شوراي مركزي، اعضا هر كدام فقط يك راي داشتند و دارند. آموزگار اخلاق سياسي يعني همين، كه اين بزرگان در كنار اعضاي جوان و جديد كه بعضي از آنها همسن نوه هاي دكتر سحابي هستند، مي نشينند، آزادانه در بحث ها شركت و اظهار نظر مي نمايند و سپس راي گرفته مي شود و هر چه را اكثريت راي داد همه و جلوتر از همه ما، دكتر سحابي تابع و اجرا كننده ي آن تصميم است. به كرات اتفاق افتاده است كه دكتر سحابي پيشنهادي را مطرح كرده است و بر آن اصرار ورزيده است، اما بعد از شور كافي، اكثريت آن نظر را نپذيرفت و راي نداد. هرگز نديدم دكتر سحابي به اين دليل عكس العمل هاي نابهنجار و ناراحت كننده از خود نشان بدهد.

براي آن كه در اين گفتار دقيقتر باشم، لازم است يك مورد را نام ببرم: هنگامي كه در مجلس اول، بحث لايحه ي اراضي شهري بود، دفتر سياسي نهضت نيز مسئله را مورد بررسي قرار داد. مهندس صباغيان، كه عضو كمسيون مسكن و شهرسازي مجلس بود، طرحي را براي انتشار از طرف نهضت آزادي تهيه كرد. اين طرح در دفتر سياسي نهضت مورد بررسي قرار گرفت و بعد از بحث هاي فراوان، در نهايت به تصويب رسيد. دكتر سحابي با اين تحليل مخالفت كرد و به آن راي نداد. وقتي تحليل نهايي خوانده و تصويب شد، دكتر سحابي با ناراحتي اظهار داشت كه طرح و تحليل را مغاير با باورهاي ديني اش مي داند، بنابراين نمي تواند حتي به عنوان يك نهضتي آن را تاييد كند. طرز گفتار و رفتار دكتر آن چنان بود كه هيچ يك از اعضاي دفتر سياسي كمترين احساس اين را نداشت كه دكتر سحابي چون در اقليت مانده ناراحت است. همه مي دانستيم كه دغدغه ي او واقعا غيرشخصي و برخاسته از احساس مغايرت و تضاد با اعتقادات ديني اش است.

دكتر سحابي هميشه بيش از بسياري از اعضاي نهضت و همكاران سياسي اجتماعي و فرهنگي اش متشرع و عامل بوده و هست. وقتي او اين احساس ناراحتي خود را با صراحت و صداقت بيان كرد، يكي از اعضاي دفتر، شايد مرحوم مهندس بازرگان، پيشنهاد كرد كه دكتر سحابي نظرش را در مورد تحليل تصويب شده بنويسد تا به ضميمه ي بيانيه ي تحليلي، با امضاي خودش منتشر گردد. اين پيشنهاد به اتفاق آراء تصويب شد، اما بعدا دكتر سحابي آن را مغاير با موازين كار جمعي و خلاف مصلحت نهضت دانست و از دفتر سياسي، تجديد نظر در آن تصميم را خواستار شد. بدين صورت آن تحليل بدون نظر دكتر سحابي منتشر شد. دكتر سحابي در جلسات و گردهمايي هاي حزبي و انجمن هاي اسلامي و غير آن، هميشه سر ساعت تعيين شده حضور پيدا مي كرد و به ندرت تاخير دارد. حتي در زمان پيري و كهولت و برخي از مشكلات جسمي، حركت و فعاليت او را كند كرده و كاهش داده بود، وقتي مي پذيرد در جلسه اي حاضر شود، عمدتا و اكثرا سر ساعت حاضر مي شد. حضورش در جلسات، فقط يك حضور فيزيكي نيست كه در جمع باشد، اما غائب از جمع، بلكه با دقت و هوشياري گفتگوها را گوش مي كرد، در بحث ها شركت مي كرد و با صراحت و درايت نظر مي داد.

در تمام دوران هاي مختلف، در فعاليت هاي گوناگون، هميشه شاهد اين بوده ام كه هر گاه مسووليتي را پذيرفته است، با دقت و امانت و شجاعت و بعضا با وسواس آن را پي گيري مي كند. كار گروهي يعني هر كس بايد مسووليتي را بپذيرد و انجام بدهد. اگر كسي مسووليتي را پذيرفت و انجام هستيم. بسیاری از ما ایرانی ها « آقاي فردا، ان شاءالّله » هستیم انجام هر کاری را به فردا موکول می کنیم. اگر کسی مسئولیتی را پذیرفت و انجام نداد نه تنها كار پيش نمي رود، بلكه مختل مي گردد. اعراب هم مثل ما هستند. از این افراد  « رجل انشاءالّلة » زیاد دارند. اما دكتر سحابي اينطور نيست. او تابع قاعده مي شود در انجام وظيفه اي كه قبول كرده است آن قدر اهتمام ورزد كه گاه شب خوابش نبرد. در مبارزه ها و فعاليت هاي سياسي، ضمن حفظ متانت و آرامش، سخت كوش و شجاع است.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/42_image0142.jpg

بعد از كودتاي ٢٨ مرداد ١٣٣٢ ، دكتر سحابي به همراه مهندس بازرگان و دوستانشان، مبارزه عليه دولت كودتايي شاه -زاهدي – و مقاومت در برابر تهاجمات جديد استبداد داخلي و استعمار خارجي و غیره، در نهضت مقاومت ملی « راه مصدق » را ادامه دادند. كمیسيون انتشارات نهضت، مسوول انتشار نشريه ي زيرزميني بيانيه هاي نهضت بود. اعضاي اين كمسيون عبارت بودند از مهندس بازرگان (رئيس و رابط كمسيون با شوراي مركزي) مهندس عزت الّله سحابي و ابراهیم یزدی (قسمت فني، يعني ماشين نويسي مطالب و چاپخانه زير نظر ابراهیم یزدی بود). در اسفند ١٣٣٣ ، بعد از ازدواج، به شيراز رفتم. وقتي در ١٣ فروردين ١٣٣٤ به تهران برگشتم، مطلع شدم كه مهندس سحابي و برادران عسگري ( كه كارهاي فني را انجام مي دادند و چاپخانه مخفي در منزل آن ها بود) دستگير شده اند و به دنبال آن ها، مهندس بازرگان نيز بازداشت شد. در آن زمان رسم مبارزها اين بود كه وقتي چنين حادثه ای رخ مي داد و اعضاي يك شبكه دستگير مي شدند، بقيه شتاب حركت را كاهش مي دادند. فعالان برجسته و شناخته شده فرار مي كردند و مخفي مي شدند تا آب از آسياب بيفتد و دوباره آفتابي شوند. اما دكتر سحابي چنين نبود. هنگامي كه من(ابراهیم یزدی) همراه همسرم، علي رغم بازداشت برادران عسگري به منزل آن ها و به ديدن مادر و خواهر آ نها رفتيم، چون منزل تحت نظر و محاصره ي نيروهاي حكومت نظامي بود، ما را دستگير كردند و به مقر فرمانداري نظامي  درشهرباني كل كشور  بردند اما نمي  دانستند و نتوانستند به رابطه ي تشكيلاتي من با نهضت مقاومت و مسووليتم پي ببرند. بنابراين بعد از چند ساعت بازجويي، آخر شب آزادمان كردند. روز بعد، من(ابراهیم یزدی) به ديدن دكتر سحابي رفتم و بعد از گزارش وضعيت، با هم به چاره جوئي نشستيم. به پيشنهاد و به همراه دكتر سحابي به بازار بين الحرمين كه اكثرا لوازم التحرير فروش هاي عمده در آن جا بودند، و به حجره مرحوم تحريريان، كه از بازاريان فعال و خوشنام و خير بود رفتيم و به عنوان يك آموزشگاه شبانه در شيراز، دو دستگاه پلي كپي “گستتنر” جديد خريديم و بلافاصله آن ها را در خانه هاي امن ديگري به راه انداختيم و در ظرف كمتر از يك هفته، نشريه اي را كه ضمن چاپ و جابه جائي آن از چاپخانه لو رفته بود، مجددا چاپ و منتشر ساختيم و به اين ترتيب به ايادي دولت نشان داديم كه گروه بازداشت شده، كل شبكه ي توليد و توزيع نشريات نهضت مقاومت نيست و همين امر سبب كاهش فشار بر دوستان زنداني ما شد.

اين كار بدون اقدام سريع و شجاعانه ي دكتر سحابي در آن شرايط نامساعد امكان نداشت. در آن دوران سياه خفقان، نهضت مقاومت ملي براي شكستن جو ترس و ارعاب، مردم را به تجمع و تظاهرات سياسي، در فرصتها و بهانه هاي مختلف، دعوت مي كرد. در آن ايام، ما جوانان آن روز، اين تجربه را داشتيم كه گاهي برخي از رجال و برجستگان و نام آوران، اگرچه در جلسات تصميم گيري راي به انجام برنامه اي مي دادند، اما به هنگام عمل، خود حضور پيدا نمي كردند و اين امر اثر بسيار بدي در روحيه ي جوان ها برجاي مي گذاشت. اما دكتر سحابي چنين نبود. نه تنها حضور مي يافت، بلكه قبل از همه حاضر مي شد و شجاعانه حضور خود را نشان مي داد، بطوري كه به همه دل و جرات مي داد. آرامش او در لحظات خطر و تهديد، براي آن ها كه از نزديك همراه او در صحنه بودند، آموزنده بود.

در جريان محاكمه سران نهضت آزادي در دادگاههاي نظامي در سال هاي ١٣٤١ به بعد، دكتر سحابي از جمله متهمين اصلي پرونده بود. او در جريان محاكمه آرام و كم حرف بود، اما در چند مورد كه سخن گفت، همراه با صلابت و صراحت و قاطعيت بود. نمونه آن، سخنان دكتر سحابي در ٢٩ اسفند به مناسبت سالروز تصويب طرح ملي شدن صنايع نفت در مجلس شوراي ملي در دادگاه نظامي بود. من نظير همين شجاعت و صراحت را بارها بعد از انقلاب اسلامي در ابعاد ديگري، در برخورد با مسائل جاري، از دكتر سحابي ديدم. آن جائي كه پاي مصالح ملي كشور در سطح كلان به ميان مي آمد، دكتر سحابي از بيان موضع و نظر خود، حتي اگر مخالف با نظر رهبر فقيد انقلاب هم بود ترديدي به خود راه نمي داد. در يك يا دو مورد من شخصا ناظر اين شجاعت و صراحت دكتر سحابي در گفتگو با امام بودم.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/1294840457_Chamran-Rajayi-Bazargan-sahabi-bahonar011.jpg

دكتر سحابي در عين حال طبعي روان، زيبا و زيباپسند داشت. هنگام تبعيد به برازجان اين روحيه ي شاد و سرزنده ي او در تزئين حمام قلعه ي برازجان بروز پيدا مي كند. يكي از هم بندهاي زنداني هاي نهضت آزادي ایران ، محمد علی عمویی در خاطرات خود، بنام “درد زمانه” از آن ايام چنين ياد كرده است:

اوايل آبان چهل و چهار بود كه پاسباني خبر داد كه تعدادي زنداني سياسي به برازجان انتقال يافته اند و هم اكنون در انتظار اتمام بازرسي و تعيين بندشان هستند. كي منش را كه در آن زمان نماينده ي ما براي ارتباط با زنداني ها بود، براي آگاهي از هويت و كم و كيفيت تازه واردها مامور كرديم. دقايقي بعد به بند بازگشت و خبر آورد كه ميهمانان شماري از اعضاي نهضت آزادي هستند كه مهندس بازرگان و دكتر سحابي نيز جزء آنهايند. اين گروه عبارتند ازآقايان: مهندس بازرگان، دكتر يدالّله سحابي، احمد علي بابائي، دكتر عباس شيباني، ابوالفضل حكيمي، دكتر حسين عالي، سيد محمد مهدي جعفري، بسته نگار، مصطفي مفيدي، مجتبي مفيدي، مهدي خمسي، شاملو، قاليچه چيان.

از كي منش خواستيم به استقبالشان رود، خوش آمد بگويد و ترتيبي بدهد تا براي حمل وسايل آن ها به ياري شان برويم. كي منش به حياط شهرباني رفت و پس از مدت كوتاهي همراه با مهندس بازرگان و دكتر سحابي به بند بازگشت. پس از خوش آمد گويي و معارفه، آقايان را دعوت به نشستن كرديم اما معلوم شد آنها فقط به منظور ديدن محل زندگي احتمالي و ارزيابي گنجايش آن، وضع عمومي و زندانيان ساكن آن بند به آن جا آمده اند. آن ها پس از سنگين و سبك كردن آن چه مورد نظرشان بود براي مشاوره با ديگر دوستان خويش به حياط شهرباني بازگشتند.

سر زندگي بازرگان و حسن خلق دكتر سحابي چشم گير هست. در مجموع فضاي دوستانه خوشايندي بر تبعيدگاه حكومت مي كند. برخورد گرم و بي شائبه روزهاي نخستين، پايه گذار مناسباتي دوستانه و بي غل و غش شد. هر گروه زندگي خودش را داشت. …نهضتي ها افرادي درست، صادق و در دوستي قابل اعتمادند. …شيباني قدري خشك و رسمي اما صميمي و بامحبت است. علي بابائي، مهندس سحابي و حكيمي افرادي سنگين و موقرند و در مهرباني و حفظ مناسبات دوستانه بين دو گروه كوشا هستند. دكتر سحابي مايل است نظير آبنمايي كه در حياط بند است، حوض كوچك و كم عمقي در سربينه ي حمام دژ ساخته شود. پيشنهادش را با دوستمان ذوالقدر در ميان مي گذارد. مي خواهد به جاي سيمان در آن حوض كاشي سفيد بكار رود … دكتر سحابي تامين كاشي و ديگر مصالح لازم را تقبل كرد و هوشنگ قربان نژاد را نيز راضي كرد تا دستياري ذوالقدر را بپذيرد … دكتر مي خواست يادگاري در آن حمام به جاي گذارد و دوستان ما از پذيرش خواهش او گريزي نداشتند. حوض ساخته شد و دكتر « با رضايت از ذوالقدر و قربان نژاد سپاسگزار.

هوا چندان گرم نشده بود كه دكتر سخنراني هائي را به مدت ده، پانزده شب ايراد كرد. (چندين چاپ). گرماسنج به سرعت به آستانه چهل رسید و این امر نگرانی هایی را  موجب شد. گرم تر شدن هوا و بالا رفتن ميزان رطوبت، هرچند براي همه ناراحت كننده بود، اما براي شخصي چون دكتر سحابي مي توانست خطرناك باشد خوشبختانه كار به جاهاي باريك نمي كشد. نيمه ي خرداد كه خبر انتقال به تهران ابلاغ مي شود از جمع زندانيان سياسي، انتقال شامل اعضاي حزب توده ايران و نهضت آزادي هست.

در سال ١٣٤٧ خليل پسرم تازه دبستان را تمام كرده بود. در آن هنگام، وضع پرونده ي فعاليت هاي سياسي من در خارج از كشور طوري بود كه نمي توانستم به ايران برگردم. از طرفي، همسرم و من اصرار و علاقه داشتيم كه خليل، حتما مدتي را در ايران بگذراند و با فرهنگ و ادب سرشار و غني ايراني از نزديك آشنا شود. بنابراين تصميم گرفتيم او را براي دوره ي اول دبيرستان به ايران بفرستيم. در تابستان آن سال خليل به اتفاق مادرش به ايران آمد و با مشورت دوستان، در دبيرستان كمال كه به همت روشنفكران ديني در نارمك ساخته شده بود و زير نظر دكتر سحابي اداره مي شد، ثبت نام كرد. چند ماه بعد از شروع كلا سها، به دليل جو سياسي ايران، بنا به اصرار و نظر دوستان سياسي و ترس از اينكه ساواك خليل را تحت فشار قرار بدهد تا مرا مجبور به بازگشت به ايران بنمايد، همسرم مجبور شد با خليل به آمريكا برگردد. اما همان چند ماهي كه خليل در دبيرستان كمال بود، طرز برخورد عاطفي و روان شناختي دكتر سحابي با او، نظير ساير دانش آموزان آن چنان بر روحيه ي او اثرات عميقي برجاي گذاشته است، كه حتي بعد از سي سال از آن زمان، خليل كه امروز خود استاد دانشگاه است، آن روزها را از ياد نمي برد و شيوه ي برخورد دكتر سحابي با دانش آموزان، الگو و سرمشقي براي خليل در فعاليت هاي دانشگاهي اش مي باشد.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/13144_2804.jpg

دكتر سحابي از جمله ي افراد نادري است كه در عرفان عملي صاحب مقام و موضع است. تواضع و ادب او در برخورد با ديگران، حتي با دشمنان، هميشه مخاطبان را تحت تاثير خود قرار مي دهد. در مجلس اول، دكتر سحابي به عنوان رئيس سني انتخاب شد و وظيفه ي خود را با دقت و بي طرفي كامل انجام داد. جالب آن كه وقتي اعتبار نام هي خود ايشان مطرح شد و مخبر شعبه اعلام داشت پرونده انتتخاباتي آقاي يدالّله سحابي در شعبه پنج مورد بررسي قرار گرفت و به اتفاق آراء تصويب شد با آن كه هيچ يك از نمايندگان حاضر در مجلس مخالفتي ابراز نكردند و همه با سكوت خود راي شعبه پنج را تاييد كردند، اما دكتر سحابي به عنوان رئيس سني مجلس از اينكه خود اعلام كننده ي تصويب اعتبار نامه ي خود باشد، دريغ ورزيد و از اداء جمله خودداري كرد. منشي جلسه چند بار اعلام داشت اعتبار نامه آقاي يدالّله سحابي مطرح است « اعتبار نامه ي آقاي يدالّله سحابي تصويب شد » و هر بار نمايندگان با سكوت خود، آن را تصويب كردند ولي دكتر سحابي خود زبان به تاييد اعتبارنامه ي خود نگشود تا آن كه منشي جلسه اين وظيفه را انجام داد.

بعد از وقايع سال ٦٠ و درگيري هاي دروني و بالا رفتن تنش هاي سياسي، جو مجلس به شدت منقلب و ناآرام بود، عده اي جوان و جوياي نام، به هر شكلي و با هرقيمتي، انقلابي نمايي مي كردند و بروز و ظهور اين انقلابي نمايي، در برخورد بي ادبانه و موهن آ نها با نمايندگان اقليت در مجلس بود. در اين ميان نمايندگان عضو نهضت آزادي در مجلس (دكتر سحابي، مهندس بازرگان، دكتر صدر حاج سيد جوادي، مهندس صباغيان و ابراهیم یزدی) بيش از همه تحت فشار بوديم. بزرگاني در مجلس نيز غيرمستقيم و مستقيم به اين جو، دانسته دامن مي زدند و جوا نها را تحريك مي كردند، روزهاي سختي براي همه ي ما بود. صبح ها، وقتي ما به مجلس مي آمديم، در اطراف در ورودي، در داخل پاركينگ و در كوچه، محافظان وكلاي اكثريت و برخي ديگر از پاسداران بدور ما جمع مي شدند و با فريادهاي مرگ خواهي با ما روبرو مي شدند. هر زمان كه دكتر سحابي و يا مهندس بازرگان وارد مي شدند، دور آن ها را مي گرفتند و شعارهاي مرگ خواهي سر مي دادند. آرامش و متانت اين بزرگان براي ما سر مشق و نمونه بود. هرگز ديده نشد كه دكتر سحابي و يا مهندس بازرگان در برخورد با اين گستاخي ها از جاده ي ادب و عفاف خارج شوند. هنگامي كه برنامه ي هويت از صدا و سيماي جمهوري اسلامي پخش شد و جريانهاي ملي و جريان هاي ملي و ملي مذهبي، خصوصا نهضت آزادي ايران، مورد حمله ناجوانمردانه قرار گرفت، دكتر سحابي كه بيش از دو سوم از عمر خود را در راه آزادي ملت و آبادي كشور صرف كرده است سخت ملول و آزرده خاطر شد.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/dr.sahabi5.jpg

دكتر سحابي از اين كه بعد از گذشت ١٧- ١٨ سال از انقلاب هنوز كج سليقه گي ها و تعصب هاي گروهي به كار تخريبي خود ادامه مي دهند ناراحت بود و آن برنامه را مضر به حال آرامش سياسي و مخل تفاهم هاي اجتماعي مي دانست و نمي توانست در برابر آن بي تفاوت باشد. بنابراين مصمم شد كه واكنشي نشان بدهد. فكر كرده بود كه مستقيما نامه اي خصوصي به مقام رهبري، كه مسووليت قانوني راديو و تلويزيون را بر عهده دارند، بنويسد. اما مشكل اين بود كه چه عنواني را بكار ببرد. دكتر سحابي مي خواست با مقام رهبري نه به صفت رهبري، بلكه با آن اسم و عنواني كه در يكي از سفرهاي حج با هم همسفر بودند و در كنار هم تجربه سير و سلوك خاص حج را داشتند بنويسد، اما آن را مفيد و موثر نمي ديد. بعد از مشورت قرار شد توسط آقاي محمد جواد حجتي كرماني پيغامي براي ايشان بدهند. از من خواستند كه ترتيبي براي اين كار بدهم. آقاي حجتي كرماني با اشتياق از پيشنهاد ديدار با دكتر سحابي استقبال كرد. گفتگوها در اين ديدار، صميمانه و با اخلاص بود. دكتر سحابي نظرش را براي آقاي حجتي كرماني توضيح داد. او پيشنهاد كرد نامه اي نوشته شود، اما دكتر سحابي استدلال كرد كه اگر من با آن همسفر حج ام با همان زبان دوستانه ي آن سفرسخن بگويم، شايد موثر نباشد و ناديده گرفته شود، پس بهتر است پيام شفاهي مرا برسانيد، شايد موثر باشد. اما ترديد دارم كه آقاي حجتي كرماني در انتقال پيام موفق بوده است، زيرا هيچ واكنش و جوابي مشاهده نشد.

بسياري از شخصيت هاي سياسي ايران، حتي آن ها كه سال هاي دراز در جبهه ي ملت عليه استبداد و يا استيلاي خارجي مبارزه مي كرده اند، عموما عاقبت بخير نبوده اند. كم هستند آن هايي كه تا آخرين لحظات زندگي مقاوم و سرسخت، به آرمان ها (نظير دكتر فاطمي) وفادار مانده باشند. مهندس بازرگان و دكتر سحابي از جمله ي نوادر دوران معاصر هستند كه در هيچ زمان و لحظه اي با زور و زر و تزوير مماشات نكردند. بسياري از همطرازان دكتر سحابي در سلوك اجتماعي خود، آن چنان بودند كه مسلمانت به زم زم شويد و هندو بسوزاند. هم در زمان دولت ملي دكتر مصدق صاحب وجهه و احترام بودند و هم بعد از ٢٨ مرداد، سناتور انتصابي شدند و هم بعد از انقلاب صاحب اسم و رسمي گرديدند. اما دكتر سحابي به خاطر تعهد تزلزل ناپذيرش به آرمان هاي ملي و مردمي، عمق ايمان و تقوايش به خداوند و دينداري اش، و صراحت و صداقت و شجاعتش، هم در آن دوران و هم در اين دوران مورد بغض، حسادت، كينه و يا بي مهري و سر سنگيني بوده است و مي باشد. اما در جامعه اي كه رويه و منش و بينش سياسي و اجتماعي بسياري از مردم، دو دوزه بازي كردن، ابن الوقت بودن، هم از آخور و از توبره خوردن است، و بسياري هم خواسته يا ناخواسته نقاب بر چهره زده اند، تحولات سياسي و اجتماعي بيش از هر زمان به الگو و اسوه نياز دارد. در چنين شرايطي اولين وظيفه مبارزان سياسي اين است كه بيش از هر زمان معلم اخلاق سياسي باشند .

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/sahab400_2825.jpg

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.