عبدالله ابن مقفع
عبدالله ابن مقفع، مترجم و عالم در سال 106 قمری در جور فارس, فیروز آباد كنونی بدنیا آمد.وی پس از قبول اسلام به نام عبدالله بن مقفع نامیده شد و ابومحمد كنیه خود قرار داد، وی یكی از نخستین مترجمان آثار ادبی تمدنهای هند و ایرانی به زبان عربی و یكی از آفرینندگان نثر ادبی عربی است .ابن مقفع, با وجود كمی عمر خود آثار گرانبهائی را تألیف و ترجمه كرد. ایشان در سال 142ق در بصره به قتل رسید.
والدین و انساب : عبدالله ابن مقفع، در خاندانی نجیب زاده در جور فارس, فیروز آباد كنونی, متولد شد. پدرش دادویه كه با نام اسلامی مبارك, معروف بود در زمان حجاج تحصیلدار مالیات بود و چون به جرم اختلاس شكنجه شد, وی را به تمسخر مقفع خواندند .عبدالله نام اسلامی روزبه بود.
زمان و علت فوت :
عبدالله ابن مقفع در سال 142ق در بصره به قتل رسید. كشته شدن ابن المقفع رادمرد بزرگ ایرانی را كه در راه عشق به میهن به شهادت رسیده است بین سالهای 142 و 143 تا 145 هجری بدست سفیان بن یزدی بن المهلب بن ابی صفره والی بصره طبق دستور منصور دوانقی خلیفه عباسی نوشته اند. و ماجرای آن را چنین شرح داده اند كه عبدالله بن علی عموی منصور خلیفه عباسی به دعوی خلافت بر ضد وی قیام كرد، منصور ابومسلم خراسانی را به جنگ عبدالله فرستاد. عبدالله در مقابل ابومسلم نتوانست مقاومت كند، سرانجام شكست خورد و پا به فرار نهاد. سلیسان و عیسی برادران عبدالله به شفاعت برخاسته و شفاعت عبدالله را نزد منصور نمودند، منصور حاضر شد با امضا كردن امان نامه ای به عبدالله بین علی اطمینان دهد كه مورد تعدی و آزار خلیفه و كمال وی واقع نخواهد شد. تنظیم این نوشته به عهده ابن مقفع كه منشی عیسی بن علی بود محول گردید ابن مقفع در این عهد نامه شرایط بسیار سنگینی برای خلیفه تعیین كرده و در بعضی از فصول آن چنین نوشته بود: (اگر امیرالمومنین به عم خود عبدالله غدر كند زنانش به طلاق بیزار و ستورانش وقف و بندگانش آزاد و مسلمانان از بیعت او یله و رها باشند.) عهدنامه مذكور را برای توشیح نزد منصور بردند، سخت بر وی گران آمد و گفت چه كسی آن را نوشته؟ گفتند مردی به نام ابن مقفع كاتب عموی تو عیسی، منصور به سفیان والی بصره دستور داد تا نسبت به كشتن ابن مقفع اقدام نماید. نوشته اند سفیان كه از ابن مقفه كینه یی در دل داشت با وضع بسیار فجیع و ناراحت كننده یی بدن مقدس این دانشمند عالی مقدار ایرانی را كه در مدت عمر كوتاه ولی پرارزش (36 سال) خود با جوش و خروش وصف ناشدنی بزرگترین و ارزنده ترین خدمت را به نهضت علمی و فرهنگی ایرانیان كرد، تكه تكه كرده و در آتش شعله ور تنوری كه برای همین كار آماده كرده بود افكند.
مشاغل و سمتهای مورد تصدی :
عبدالله ابن مقفع در آغاز در كرمان منشی حكام و صاحب منصبان اموی بود. در آنجا ثروتی هنگفت به دست آورد. پس از آن به خدمت عیسی بن علی, عموی منصور, خلیفه عباسی در آمد.سال 126 هـ ق عبدالله بن عمربن عبدالعزیز كه والی عراق بود، مسیح بن حواری را از حكومت شاپور عزل كرد و به جانشین سفیان بن معاویه مهلبی را نشاند. ابن مقفع كه قبلا در دستگاه مسیح بن حواری بود، یارانی دور خود جمع كرد و قدرتمند شد و از سفیان خواست كه بازگردد. سفیان قبول نكرد و میان این دو نفر نزاع شد. سفیان به خوزستان فرار كرد و كینه ابن مقفع را از آن موقع به دل گرفت و همیشه میگفت كه عبدالله بن مقفع را پاره پاره می كنم. عبدالله مدتی در كرمان رفت و بعد از جنگهای زیادی عباسیان كه به فروپاشی دولت اموی، مبدل شد و بزرگان آنها یا كشته شدند یا فرار كردند و یا عفو شدند ولی ابن مقفع در امان ماند و به بصره آمد. او با بزرگانی مانند مسلم بن قیتبه، معن بن زائده، ابن ابی لیلی و ابن بشرمه و عبدالحمید كاتب دوست شد و ملاقاتی هم با خلیل بن احمد، صاحب عروض داشت كه هر دو به این ملاقات اشتیاق داشتند. بعد از مدتی از خلیل پرسیدند: ابن مقفع را چگونه دیدی؟ گفت: سراپا علم و ادب، اما كلامش بیشتر از علمش است و ابن مقفع راجع به خلیل بن احمد گفت: عقل او بیشتر از علم اوست. عبدالله، در بصره در خدمت خاندان عباسی درآمد و بیشتر از همه به عیسی بن علی علاقه داشت و در همان دوران بود كه مسلمان شد. خواه به واقع، و یا به جهت ملاحظات سیاسی و اجتماعی. دوران اسلام او حدود 10 سال بود و ظاهرا بیشتر آثارش را در همین ایام تألیف كرد. بهترین سالهای عمر وی در كوفه و بصره طی شد. در محفل ادیبان و ظریفان رفت و آمد داشت. مرگ وی عللی سیاسی داشت. ابن مقفع با دست بردن در متن دستخط اماننامه منصور خلیفه سبب برآشفتگی و بد گمانی خلیفه در حق خود شد. خلیفه فرمان داد تا دست كاتب گستاخ را قطع كنند حاكم بصره كه از مدتها پیش كینه وی را در دل داشت از این پیش آمد برای گرفتن انتقام شدید بهره برد و این مقفع را زیر شكنجههای سهمناك به قتل رساند.
همفکران فرد :
ابن خلكان در ذیل ترجمه حسین بن منصور حلاج گوید: او عبدالله بن المقفع كاتب مشهور به بلاغت است، صاحب رساله بدیعه. عبدالله از اهل فارس و در اول زرتشتی بود سپس به دست عیسی بن علی عموی سفاح و منصور خلفای عباسی مسلمانی گرفت و در خواص عیسی درآمد و كاتبی او كرد. و هیثم بن عدی گوید: ابن المقفع نزد عیسی بن علی شد و گفت مسلمانی در دل من راه كرد و خواهم بدست تو مسلمانی گرفتن عیسی گفت اسلام آوردن تو فردا به محضر قواد و وجوه مردمان سزاوارتر و چون عشا بگستردند ابن مقفع بر خوان هم به رسم مجوسان زمزمه گرفت و عیسی بدو گفت با نیت مسلمانی نیز زمزمه آری؟!! گفت: نخواهم شبی را بی دین به روز كردن، و بامداد به دست عیسی مسلمان شد و ابن مقفع با همه فضل مطعون به زندقه بود. ابن ندیم می نویسد( وی یكی از ناقلان فارسی به عربی بود و در دو زبان مهارت و فصاحت داشته و چندین كتاب از فارسی به عربی ترجمه كرده كه از آن جمله است: كتاب خداینامه فی السیر، كتاب آیین نامه فی الائین(فی الاصر؟). كتاب كلیله و دمنه. كتاب مزدك، كتاب التاج فی سره انوشیروان. كتاب الادب الكبیر. معروف بمافراجسنس، كتاب الادب الصغیر، كتاب الیتیمه، فی الرسائل، كتاب جوامع كتاب رسالته فی الصحابه).
آرا و گرایشهای خاص :
یك جنبه خاص انفرادی از علائق معنوی این نویسنده بزرگ از روی قطعاتی (اگر همان گونه كه ما معتقدیم، اصیل باشد) از یك اثر دینی آشكار می شود كه در دفاع از مذهب مانی است و در ضمن ردی كه یك قرن بعد امام زیدیان قاسم بن ابراهیم علیه آن نوشته محفوظ مانده و در رساله ای به قلم گویدی منتشر شده است. ما با تهمت هایی كه قبلا بر ابن مقفع وارد كرده بودند كه می كوشیده است «شبیهی» برای كتاب مقدس مسلمانان بسازد آشنا هستیم، اما كتابی كه قاسم آن را رد كرده است به نظر ما ظاهرا حمله ای است به شخص پیغمبر و قرآن و اسلام از زبان كیشی دیگر، یعنی كیش مانی كه بسیاری از دوستان ابن مقفع بدان گرویده بودند و خود او نیز در مظان پیروی از آن قرار داشت. عقاید مانی درباره خلقت جهان و اساطیر مانوی در این كتاب مفصلا بیان شده بود و آنچه بیش از همه مشخص آن است انتقاد عقلی از ایمان گرایی بطور كلی است كه یكی از درازترین پاره های منقول در ردیه قاسم (متن، 27 – 26) مربوط بدان است و شباهت حیرت انگیز با فقرات سرگذشت بروزیه طبیب در (كلیله و دمنه) دارد. تضاد میان این عقل گرایی و گرایش به مذهب مانی را می توان بدین صورت حل كرد كه اساس عقلانی و فلسفی آیین مانی را در زیر پرده اساطیر رنگارنگ یك تلاش قوی عارفانه برای یافتن پاسخی مقبول به راز وضع آدمی و جهان به شمار آوریم. با وجود این، با توجه به ابهامی كه تكامل روحی ابن مقفع را پوشانده است و معلوم نبودن تاریخ آثار او و حتی تردید در اصالت بعضی از آن آثار، می دانیم كه هنوز مسائلی بلاجواب باقی مانده است. با وجود هاله ابهامی كه وضع اطلاعات ما ناچار بوجود آورده است در نظر ما چهره این نویسنده یكی از درخشان ترین چهره های آغاز عصر ادب كلاسیك عرب به شمار می رود. ابن مقفع كه از خون غیر عرب بود حتما نسبت به ارزش های فرهنگی تمدن ایران كه منشا خود او بود عمیقا قدرشناس بود و می كوشید تا آن ارزش ها را به جهان عرب كه وطن او را تسخیر كرده و دین پدرانش را به مرتبه ای فرعی تنزل داده بودند بشناساند. بدین معنی می توان او را یكی از پیشروان شعوبیان دانست. هر چند از او هیچ اثری در باب برتری شعوب یا دقیق تر بگوییم ایرانیان و هندیان بر تازیان برجای نمانده است. ابن مقفع در حقیقت این برتری را عملا یعنی از طریق معرفی خزائن ایران و هند به اعراب ثابت كرد و هم چنین از راه سبك ظریف و با فرهنگ زندگانی خود (چنان كه از حكایات متعدد بر می آید) كه اتفاقا مشخص كننده طرز رفتار همه طبقه برگزیده ایرانیان در اوان عهد عباسی بود. اما آنچه او را از شعوبیان واقعی جدا می سازد عشق اوست به زبان قوم فاتح كه شعوبیان هم در نوشته های ضد عرب خود آن را به كار می بردند ولی شور و علاقه ای به تحصیل آن نداشتند و به پایه استادی این مولای فارس در آن زبان نرسیدند. دیری نكشید كه ترجمه ها و تالیفات اصیل او در تمدن عظیم دوره عباسی سرمشق شناخته شد و هم از حیث سبك ظاهر و هم از نظر موضوع چنان تاثیری در علائق و آرمانهای فرهنگی نسلهای بعد به جا گذاشت كه هر قدر در وصف آن گفته شود اغراق نیست. امروز می توان ابن مقفع را هم چون چهره ای اساطیری دانست كه بر تجدید حیات ادبی عرب حكومت كرده است. حتی اگر این حالت اساطیری را از چهره این مرد ایرانی، كه در آستانه حیرت انگیزترین دوره شكوفایی زبان قرآن بر آن استادی و حتی خلاقیت داشت، دور كنیم باز مقام خود را در اوج رفعت در تاریخ ادبی عربیت حفظ خواهد كرد
آثار :
1 ادبالصغیر
2 ادبالكبیر
3 الیتیمة
4 بعضی از كتب و رسائل ارسطو را در منطق به عربی درآورد.
5 ترجمه «كلیه و دمنه»
ویژگی اثر : كلیله و دمنه و خدای نامه از پهلوی به زبان عربی ترجمه كرد. (خدای نامه ریشه و منبع اصلی شاهنامه است) كلیله و دمنه از كتابهای هند است كه در زمان انوشیروان به پهلوی برگردانده شد و بعد ابن مقفع آن را به عربی بسیار فصیح ترجمه كرد.
6 خدای نامه
ویژگی اثر : ترجمهای است از «آئین نامه» عهد ساسانیان
7 فقط چند بیت شعر هم دارد كه به مناسبت های خاص سروده است
8 كتاب مزدك
ویژگی اثر : كتاب التاج
ابن مقفع و ترجمه آثار منطقي ارسطو
عبد الله بن مقفع اديب و مترجم برجسته ايراني قرن دوم هجري که به وضعي فجيع گشته شد يکي از چهره هاي برجسته ادبيات عرب است و شايد به همين علت کمتر در ايران درباره او نوشته اند و خوانده اند. تحقيقاتي که مستشرقان درباره اين شخصيت ايراني انجام داده اند نيز زياد نيست ولي همان اندازه هم براي اکثر خوانندگان ايراني شناخته شده نمي باشد. يکي از اين مستشرقان پل کراوس است که شايد در ايران بيشتر براي انتشار رساله هاي فلسفي ذکرياي رازي شهرت داشته باشد. وي در اين مقاله همچون برخي مستشرقان ديگر استدلال مي کند که ترجمه آثار منطقي ارسطو نه توسط او بلکه بدست فرزند وي محمد صورت گرفته است. اين در حالي است که دلايل متقني وجود دارد که نشان مي دهد ترجمه ها از خود ابن مقفع مي باشد. اين دلايل در پي نوشت مقاله درج شده است. بنابراين تا زماني که سند يا مستندات محکم تري آشکار نگردد ابن مقفع جايگاه کنوني خود را در ميان ايرانيان به عنوان مترجم آثار ارسطو خواهد داشت.
فرانچسکو گابريلي توضيحات مفصلي را در مقاله خود درباره ابن مقفع بيان ميکند و ضمن آن پرسشي را مورد بحث قرار مي دهد: «آيا اين سخن که ابن مقفع در کنار ترجمه کتابهاي ادبي فارسي از قبيل کليله و دمنه و خداي نامه و غيره، بخشي از نوشته هاي ارسطو را نيز ترجمه کرده است داراي پايه و اساس درستي است؟» با توجه به اينکه همه آثار ابن مقفع ادبي هستند نويسنده مقاله مزبور محتمل نمي داند که اين نسبت صحيح باشد. البته وي دليلي که مؤيد نظر او باشد ارائه نمي دهد و خصوصاً تلاشي هم نمي کند که وجود نظرات با ارزش نويسندگان مسلمان را در اين زمينه تفسير نمايد. عين کلام نويسنده به شرح زير ميباشد: «و از اينجا نمي توانيم نتيجه بگيريم که ابن مقفع زبان سرياني مي دانست. زبان سرياني زباني بود که اين ترجمه ها و تلخيص هاي متون فلسفي يونان غالباً به آن زبان نوشته مي شدند. اما در مورد امکان وجود ترجمه پهلوي از اين کتابها چنانکه ونريچ ادعا کرده است و ترجمه هاي عربي و ايراني نيز اشارات مختصري به آن داشته اند امري است که امروزه آن را مبتني بر اسناد کافي نمي دانند.» بعداً خواهيم ديد علت نسبت دادن ترجمه هاي ارسطو به ابن مقفع ناشي از خطايي است که تاريخ نويسان اسلامي متأخر مرتکب شده اند.
نخستين منبعي که آشکارا به اين گونه ترجمه هاي ابن مقفع اشاره مي کند کتاب «طبقات الأمم» صاعد اندلسي است.1 وي مي گويد: «اما [علم] منطق، پس نخستين کسي که در اين دولت [يعني دولت عباسي] بدين علم شهرت يافت عبد الله بن مقفع، خطيب پارسي و کاتب ابو جعفر منصور بود. 2 وي سه کتاب منطقي ارسطو را که در زمينه صورت منطق بودند ترجمه کرد و آنها عبارت بودند از کتاب قاطيغورياس، کتاب باري ارميناس و کتاب آنالوطيقا. و گفته اند که تا زمان ابن مقفع جز کتاب اول هيچيک از کتابهاي ارسطو ترجمه نشده بود. وي همچنين مدخل کتاب منطق را که از فرفوريوس صوري و به ايساغوجي معروف است نيز ترجمه کرد، و آنچه که در اين ترجمه ها با عباراتي ساده بيان کرده است به مأخذ نزديک مي باشد. او کتاب هندي معروف به «کليله و دمنه» را نيز ترجمه کرد. ابن مقفع نخستين شخصي است که از زبان فارسي به زبان عربي ترجمه کرده است. او داراي نوشته هاي خوبي است از قبيل رساله اي در باب «آداب» و «سياست» و رساله معروف به «اليتيمه» 3 درباره اطاعت از سلطان». 4
متأخران کاري بيش از اين نکردند که متن قطعه فوق را عيناً نقل کنند. ابن قفطي در «تاريخ الحکما» 5 اين مطلب را کلمه به کلمه زير نام «عبد الله بن مقفع» مي آورد. 6 ابن ابي اصيبعه نيز در کتاب «عيون الأنباء» [زير نام برزويه] همين کار را کرده است. 7
پس صاعد اين روايت را از کجا گرفته است؟ الفهرست ابن نديم بخش طويلي درباره ابن مقفع دارد و نويسنده در آنجا درباره زندگي و نوشته هاي وي صحبت مي کند ولي حتي يک کلمه هم درباره ترجمه هاي او از نوشته هاي فلسفي ياد نمي کند و بطور خاص مي گويد ابن مقفع يکي از مترجمان از فارسي بود. وي در صفحه ديگري از کتاب خود (ص. 244) نيز ابن مقفع را در آغاز فهرست مترجمان فارسي به عربي قرار مي دهد.
با وجود اين در بخش ديگري از کتاب الفهرست عباراتي وجود دارد که در وهله اول شبيه گفته هاي صاعد به نظر مي رسد. 8 کتاب الفهرست، ابن مقفع جزو کساني شمرده شده که قاطيغورياس و باري ارميناس را مختصر کرده اند 9 و اين مطلب را سخن جاحظ در کتاب «الحيوان» نيز مورد تاييد قرار مي دهد. 10 جاحظ (وفات 255 هـ.) که به زمان اين وقايع خيلي نزديک بود و چه بسا اکثر مترجمان متأخر را نيز شخصاً مي شناخت در همين بخش از کتابش نقدي تحليلي از مسأله ترجمه و ارزش ترجمه هايي که از يوناني صورت گرفته است مي آورد. براي مثال مي گويد امکان ندارد ترجمه ها بطور مطلق آدمي را از متن اصلي بي نياز کند ([و اين نظري است که جديداً آن را مد نظر قرار داده اند]) زيرا اين امر بدين معنا است که فهم مترجم عيناً به اندازه درجه فهم کسي است که از متن او ترجمه ميشود. جاحظ مي گويد: «کي خدا بيامرز ابن بطريق 11 و ابن ناعمه 12 و ابو قره 13 و ابن فهر 14 و ابن وهيلي 15 و ابن مقفع مانند ارسطو بودند و کي خالد 16 مانند افلاطون بود.» مقاله حاضر جاي بحث مفصل درباره گفته هاي بسيار مهم جاحظ در اين زمينه نيست. 17 در اينجا همين قدر کافي است که ثابت کرديم در کتابي که در نيمه اول قرن سوم هجري نوشته شده است از ابن مقفع به عنوان مترجم ارسطو ياد کرده اند.
بنابراين آيا شک و ترديدهاي گابريلي توجيهي دارد؟ پاسخ اين است که بله ولي حل اين مسأله بسيار پيچيده است و تاکنون هم کشف نشده است. کتاب الفهرست راه ميانه اي را براي ما روشن مي کند. قبلاً گفتيم که ابن نديم در بخشي از کتابش که به عبد الله بن مقفع اختصاص داده بود حتي يک کلمه از ترجمه هاي يوناني او ياد نمي کند. ابن نديم نبايد از مسأله مهمي مانند اين موضوع غفلت کرده باشد خصوصاً اينکه در جاي ديگري از کتابش از آن ياد مي کند. بنابراين به احتمال زياد عدم ذکر اين مطلب در بخشي از الفهرست که درباره عبد الله بن مقفع بحث مي کند دليلي بر آن است که ابن نديم مترجم آثار ارسطو و اديب مشهور را يک شخص نمي داند. 18 و در ثبت ترجمه دو کتاب ارسطو يعني قاطيغورياس و باري ارميناس تنها از «ابن المقفع» ياد مي کند نه «عبد الله بن المقفع». از اينجا بايد فرض کنيم که دو شخص مختلف در برابر ما قرار دارد و شايد خويشاوند هم باشند که هر يک به اين نام عجيب يعني «مقفع» ناميده شده اند کما اينکه پيشينيان او نيز چنين ناميده مي شدند. 19
اين فرض از ناحيه ديگري نيز به راحتي قابل تحقق است. در نسخه خطي جديد و متأسفانه بسيار بدي از کتابخانه دانشکده سنت جوزف در بيروت به شماره 338 که فرلاني سالها پيش آن را توصيف کرده بود 20 ترجمه اي عربي از ايساغوجي و قاطيغورياس و باري ارميناس و آنالوطيقا وجود دارد که بدست محمد بن عبد الله بن مقفع 21 انجام گرفته است. و شکي نيست که مترجم مورد نظر الفهرست و جاحظ همين شخص است. در عين حال قبل از اينکه به نوشته هاي اين شخص بپردازيم بايد اندکي در مورد نام وي به شک و ترديدمان ادامه دهيم. به احتمال زياد محمد بن عبد الله (بن) مقفع شخصي جز فرزند کاتب مشهور نيست 22 و ما از منابع ديگر مي فهميم که ابن مقفع حقيقتاً داراي فرزندي به نام «محمد» بود. الفهرست مي گويد که کنيه ابن مقفع قبل از مسلمان شدنش «عمر» بود و سپس آن را به ابو محمد تغيير داد. 23 علاوه بر آن ابن خلکان نيز به صراحت از فرزند وي «محمد» سخن مي گويد. 24 ما چيزي از زندگي او نمي دانيم. به گمان من اين سخن که عبد الله بن مقفع کاتب منصور بود تنها سخن کساني است که ترجمه کتابهاي ارسطو را به او نسبت ميدهند. به احتمال زياد اين نسبت در واقع به فرزند وي محمد تعلق دارد نه به خود او زيرا اگر ابن مقفع بنا به ترجيح گابريلي (در مقاله مذکور) در سال 139 هجري وفات کرده باشد پس به احتمال زياد پسرش همان کسي است که به خليفه منصور (متوفي به سال 158 هجري) خدمت کرده است. 25
اکنون بر مي گرديم به مطالب نوشته شده در نسخه خطي بيروت و تحقيق مي کنيم که آيا محتواي اين نسخه عنوان آن را توجيه مي کند. متأسفانه من چاره اي جز اين ندارم که مطلب را به مواردي که فرلاني در بحث خود آورده است مختصر کنم. فرلاني روشن نموده است که آنچه ما در پي آن هستيم ترجمه کتابهاي مذکور ارسطو نيست بلکه تنها تلخيصي کوتاه در شرح اين کتابها است. و اين موافق با مطالب الفهرست ابن نديم است مبني بر اينکه ابن مقفع فقط قاطيغورياس و باري ارميناس را تلخيص کرده است. و هنوز براي ابن نديم معلوم نبود که مسأله خود اين کتابها مطرح نيست بلکه مسأله شروحي است که بر آنها نوشته شده است.
ما نمي توانيم بگوييم اين شرح ارسطويي که در زمانهاي متأخر وجود داشته است چيست. مطالبي را که فرلاني درباره سر فصلهاي نسخه آورده است اجازه مقايسه دقيق را به ما نمي دهد. فرلاني خود در مقدمه شرح مقولات به تفاوتها و مشابهتهاي ميان اين شرح و دو شرح يحيي نحوي و سرجيوس رأس العيني اشاره کرد ليکن از مواردي که فرلاني بيان ميکند روشن مي گردد که شرح ايساغوجي فرفوريوس بر اساس ظاهر شروح قدماي متأخر بنا شده است يعني مقدمه اي عام درباب فلسفه به همراه حدود فلسفه و تقسيم علوم و سپس بحثي از کليات خمس فرفوريوس را در بر دارد. 26 پس اگر در پايان بخش اول اين نسخه خطي نوشته است: «تمّ کتاب إيساغوجي» طبعاً دقيقتر اين است که بگويند: «تمّ شرح کتاب إيساغوجي». بعيد نيست که شرح إيساغوجي يحيي نحوي اساس بخش اول همين نسخه خطي قرار داشته است. چنانکه باوم اشتارک روشن نموده است شرح يحيي نحوي از اين به بعد نقش مهمي را در ميان سريانيان و اعراب ايفا مي نمايد. 27 با اين وجود متأسفانه ما نميتوانيم ميان اين بخش از نسخه و مطالب اندکي که باوم اشتارک منتشر نموده است مقايسه کنيم.
اما شروح باري ارميناس و آنالوطيقا مفصلند زيرا هر يک از آنها تقريباً صد برگ از نسخه خطي را شامل مي گردند. در برگ 255 امضاء پاياني قرار دارد يعني جايي که دوباره نام مترجم محمد بن عبد الله (بن) المقفع را مي آورد که بعداً در اين باره سخن خواهيم گفت.
در حال حاضر مسأله اين است که آيا نسبت ترجمه يا تلخيص شروح چهار کتاب منطقي فوق به کسي که به او منسوب شده صحيح است يا اين نسبت در زمان متأخر به مترجمي قديمي (در اينجا يعني محمد بن عبد الله [بن] مقفع) نسبت داده شده است؟ فرلاني ترديد ندارد که اين نسبت صحيح است. اما واقعاً عجيب است که فرد مجعول متأخري متوسل به شخص بسيار ناشناخته اي مانند محمد بن عبد الله بن مقفع شود و بجاي اينکه تأليفي را به مترجمي مشهور و يا حتي با اتکاء به عبارت پردازي مبهم الفهرست به اديب مشهوري مانند ابن مقفع نسبت دهد اين تاليف را به کسي که آن را ننوشته منسوب سازد. مي توانيم با استناد به علل مرتبط با درون خود متن و با اتکاء به نقد داخلي نيز دليل بياوريم.
ملاحظه مي کنيم که کتابهاي مد نظر مترجم در اين نسخه خطي، ايساغوجي فرفوريوس و سه کتاب نخست أرغنون ارسطو مي باشد و از ملاحظات اندک فرلاني روشن نمي شود که آيا اين نسخه حاوي شرح تمام آنالوطيقا است يا نه و اين گونه اقدامات بطور اتفاقي روي نمي دهند. از بحثهاي ماکس مايرهوف 28 در مي يابيم که مدارس وابسته به ديرهاي سرياني به مطالعه و شرح همين گونه کتابها مي پرداختند و به گمان غالب اين مطلب به سنتهاي اسکندراني متأخر بر مي گردد. علت اين امر در وهله اول به ملاحظات ديني بر ميگردد چنانکه از سخن مرجعي مانند فارابي که مايرهوف به او اتکا دارد معلوم مي شود و آن اين است که مطالعه ارسطو در اسکندريه به حکم يکي از مجامع ديني محدود به همين کتابها مي شد. اين سنت حتي در زمان خود فارابي هم هنوز پايان نيافته بود. ارسطو همانطور که در قرون وسطاي لاتيني شخصي بود که به لحاظ منطق شهرت داشت در ميان سريانيان نيز چنين بود. مسلمانان تنها کساني بودند که اين تب را فرو خواباندند و به تمام نوشته هاي ارسطو توجه نشان دادند، غير از نوشته هاي مربوط به سياست.
مطلب مزبور که درست هم هست با اين عبارت بخش پاياني نسخه خطي مورد بحث ما که قبل از ذکر نام مترجم آمده است کاملا موافقت دارد: «تمام شد کتاب آنالوطيقا و بعد از اين کتابها کتاب ديگري جز کتاب أفود طبيعي نيست و ما را از استقراء آن منع نکرده است مگر آنچه را که جماعاً در آغاز کتاب گفتيم بي نياز از تفسير ديديم.» 29 فرلاني به اشتباه گمان کرد که منظور از «أفود طبيعي» کتاب «طبيعت» ارسطو است. پس به همين دليل بايد در اينجا بجاي آن «سمع طبيعي» را گذاشت. اولاً ملاحظه مي کنيم در جايي که صحبت از کتابهاي منطقي است ذکر کتاب «طبيعت» بي معنا است. ثانياً مي بينيم که در عربي قديم کتاب طبيعت را يقيناً به صورت «سمع الکيان» نامگذاري کرده بودند نه «سمع طبيعي» يا «سماع طبيعي». 30 و روشن است که «أفود الطبيعي» را بايد به صورت «أفود يقطيقي» يا مشابه آن تصحيح کرد و آن کتاب آنالوطيقاي ثاني ارسطو است. 31 زيرا عبارت چنين است: «تمام شد کتاب آنالوطيقا و بعد از اين کتابها کتاب ديگري جز کتاب أفود طبيعي نيست و ما را از استقراء آن منع نکرده است مگر آنچه را که جماعاً در آغاز کتاب گفتيم (آن را) بي نياز از تفسير ديديم.» 32 باعث تأسف است که اين مقدمه در آغاز کتاب در نسخه خطي بيروت حفظ نشده است 33 زيرا سبب اجتناب از جستجوي کتاب «أبود يقطيقا» را در اين مقدمه مييافتيم.34 اما آيا امکان ندارد که کلمه «جماعاً» تحريف شده باشد و صحيح آن «إجماعاً» باشد به معني قرار و حکم مجمع ديني يا مانند آن؟ 35 در هر حال اين حقيقت يعني اينکه نسخه خطي مزبور فقط درباره سه کتاب اول أرغنون و إيساغوجي است دلالت بر اين دارد که کتاب پيش روي ما در قديمي ترين حالتي که در گذشته وجود داشت با شيوه نگارش اسلامي آثار ارسطو مرتبط مي باشد.
بحث و جستجو درباره اصطلاحات ما را به نتيجه خواهد رساند. فرلاني ما را به مسأله اي آگاه کرد و آن مسأله اين است که مترجم کتابهاي مزبور در همه آنها از معني جوهر به لفظ «عين» تعبير مي کند و اين در حالي است که ما پيوسته در تمام ترجمه هاي فلسفي بجاي آن کلمه «جوهر» را مي يابيم و اين مسأله اي است که از اهميت بسياري برخوردار است. زيرا در کتابهاي غير فلسفي اسلامي، خصوصاً کتابهاي کلام، تصوف و عرفان اسلامي لفظ «عين» در واقع هم معناي با لفظ جوهر (و ذات) بکار برده مي شود. ولي وجود اين اصطلاح در ترجمه هاي متأخر و در فلسفه اسلامي ارسطويي مبتني بر اين ترجمه ها جاي شگفتي دارد. بر اين اساس بايد نتيجه بگيريم که کلمه «عين» در همان اوايل وارد تحقيقات فلسفي در اسلام شد ولي پس از ورود کلمه «جوهر» اين واژه از علوم فلسفي به معناي دقيق آن کنار گذاشته شد.
علاوه بر آن در کلمات آغازين شرح ايساغوجي که فرلاني آورده اين عبارت آمده است: «إن لکل صناعه متاعاً». درست اين است که عبارت مزبور ترجمه متن اصلي مشابهي باشد مانند ايـــن عبارت که در شـــرح آمــونيــوس [ساکاس] بر الفاظ کليات خمس Εξηγησις των πεντε φωνων آمده است: «(هر دانشی و)هر صناعتی موضوعی(و غایتی)دارد».(πασα επιστημη και) πασα τεχνε ‘υποκειμενον τι εχει (και τελος)36
لفظ یونانی ‘υποκειμενον در اینجا به «متاع» ترجمه شده است در اينجا به «متاع» ترجمه شده است در حالي که اصطلاح عربي که در ترجمه اين لفظ بکار برده مي شود لفظ «موضوع» است. 37 بعلاوه شايسته است به تقسيمي که در نسخه خطي فرلاني آمده است نيز توجه داشته باشيم يعنـي تقسيم علوم به: 1ـ حکمتي که نيک نگريستن قلب 38 و انديشيدن آن و 2ـ (حکمتي) که حرکت قلب و قوه آن است. 39 منظور از اين دو، تقسيم به علوم نظري و علوم عملي است. 40 در صورتي که تمام کتاب را دقيقاً مورد بحث و کنکاش قرار دهيم مي توانيم سلسله تلاشهاي اوليه اي را که براي ترجمه اصطلاحات فلسفي يوناني بکار گرفته شد و اصطلاحاتي که پس از آن جايگزين آنها گرديد نيز بيان کنيم. ليکن اصطلاحاتي را که در اينجا گفتيم براي تاييد تاريخ نسخه خطي که با دلايل ديگر نيز آن را اثبات کرديم کفايت مي کند. با وجود اين نبايد از قدمت اصطلاحات نسخه خطي برداشت کنيم که ترجمه از زبان يوناني يا سرياني بلکه از زبان فارسي ميانه صورت گرفته است چنانکه فرلاني نيز بر همين نظر است، 41 زيرا ترجمه لفظ يوناني ????? (به معناي جوهر) به لفظ «عين» عربي و نه به لفظ «جوهر» فارسي دال بر عکس نظر مزبور مي باشد. ما مدرکي داريم که بعداً آن را خواهيم آورد. اين مدرک ما را به آنجا مي رساند که باور کنيم ترجمه (يا تلخيص) محمد بن عبد الله (بن) مقفع از اصل يوناني صورت گرفته است.
بخش پاياني نسخه خطي همانطور که انتظار آن را داشتيم به نحوي مؤيد همه نتايجي است که تاکنون به آن رسيديم. متأسفانه در اينجا هم دوباره متن آشفته اي که فرلاني به چاپ رسانده وجود دارد و از اين پس تصحيحهاي لازم را بيان خواهم کرد. [عبارت پاياني چنين است:] «تمت الکتب الثلاثه من ترجمه محمد بن عبد الله المقفع، و قد ترجمها بعد محمد، أبو نوح الکاتب النصراني، ثم ترجمها بعد أبو نوح، سلم الحراني صاحب بيت الحکمه ليحيي بن خالد البرمکي الکتب الأربعه کلها قبل هؤلاء الترجمتين الذين تکساني الملکاني النصراني.» 42 (تمام شد ترجمه محمد بن عبد الله از کتابهاي سه گانه، و به تحقيق پس از محمد، ابو نوح کاتب نصراني آنها را ترجمه کرد و پس از ابو نوح، سلم حراني صاحب بيت الحکمه پيش از اين دو ترجمه که آنها را ملکاني نصراني مي ناميم همه کتابهاي چهارگانه را براي يحيي بن خالد برمکي ترجمه کرد.)
در اين متن براي نخستين بار به کلماتي در اين عبارت بر مي خوريم: «صاحب بيت الحکمه» و در اينجا سخن از دو ترجمه براي کتابهاي سه گانه اول أرغنون [ارسطو] است که ابو نوح و سلم بعد از ترجمه محمد به آن پرداختند. اما درباره اين دو مترجم بعداً صحبت خواهيم کرد و در اينجا تنها کافي است اشاره اي داشته باشيم به اينکه بيت الحکمه اي که سلم در رأس آن قرار داشت به همت مأمون ايجاد شده بود. به همين علت امکان ندارد که ترجمه او از کتابهاي ارسطو براي يحيي بن خالد برمکي متوفي به سال 190 هجري (805 ميلادي) بوده باشد. علاوه بر آن عبارت «پيش از اين دو ترجمه» دلالت بر آن مي کند که صحبت از ترجمه محمد در برابر دو ترجمه ديگر است. به همين دليل روشن است که بايد وجود نقصي را درمتن، قبل از عبارت «براي يحيي» مفروض بگيريم. و در اين نقص نيز صحبت از اقدام محمد بن عبدالله (بن) مقفع است و بر اين اساس مايلم متن مزبور را بدين صورت تکميل نمايم: «و قد ترجم محمد بن عبد الله المقفع، ليحيي بن خالد البرمکي، الکتب الأربعه کلها». (و محمد بن عبد الله مقفع همه کتابهاي چهار گانه را براي يحيي بن خالد برمکي ترجمه کرد).
در اينجا مشکل ديگري وجود دارد که به آن بر مي خوريم و آن در کلمات آخر متن خصوصاً در لفظ «تکساني» است. ما بعد از کلمه «الذين» انتظار داريم فعلي بيايد که فاعل آن «الملکاني النصراني» است. آيا اين فعل در واقع در لفظ تحريف شده «تکساني» نهفته است يا اين لفظ بر نام تحريف شده شخص ملکاني يا رتبه کشيشي مسيحي او دلالت مي کند و نسخه بردار سهواً فعل را نياورده است؟
در وهله اول از مطالب بخش پاياني متن به نظر مي آيد که ما در پي چيزي قديمي که در زمان مأمون و قبل از اينکه کندي و حنين به تفسير و تلخيص اين کتابها بپردازند هستيم وگرنه حتماً اسامي اين دو نفر ذکر مي شد. همين متن پاياني به ما اجازه مي دهد که به روشني نگاهي به سنتهاي قديمي ارسطويي در اسلام بياندازيم به نحوي که هيچ مرجع ديگري آن را براي ما تسهيل نمي کند.
فرلاني زحمت تحقيق درباره مترجمان ذکر شده در کنار محمد بن عبدالله (بن) مقفع را به خود نداده است. درعين حال ما مطالب زيادي از اين افراد مي دانيم. سلم ملقب به «صاحب بيت الحکمه» 43 هم عصر با مأمون است و الفهرست 44 درباره او مي گويد که سلم به سهل بن هارون کاتب مشهور و متصدي بيت الحکمه که مأمون وي را بدان گمارده بود نزديک بود. الفهرست درباره سلم نقل مي کند که وي خصوصاً از فارسي به عربي ترجمه مي کرد. شايد اين موضوع مربوط به منتخباتي باشد که وي از کليله و دمنه به عمل آورد چنانکه صاحب الفهرست روايت مي کند. 45 الفهرست درباره سلم مي گويد 46 که وي به همراه تني چند از دانشمندان به جهت جستجوي کتابهاي نويسندگان يوناني براي ترجمه به قسطنطنيه فرستاده شد. الفهرست همچنين مي گويد 47 که سلم موظف به اصلاح ترجمه اي قديمي از المجسطي شد. اشتاين اشنايدر 48 در اينکه گمان مي کرد «سلم» همان «سلام ابرص» 49 مترجم مي باشد راه خطا رفته است. سلم اهل حرّان است و ما اين نکته را تنها از بخش پاياني همين نسخه خطي مورد بحثمان دريافتيم. بنا به نقل بخش پاياني نسخه مزبور کسي که در ترجمه کتب ارسطو بر سلم سبقت گرفت أبو نوح کاتب مسيحي بود. ما يقيناً مي توانيم شخصيت اين فرد را روشن و معلوم نماييم. جاثليق تيموثئوس اول (وفات 823 م.) که نزد مهدي و هارون الرشيد به مقام بالايي رسيد 50 و خليفه به او دستور داده بود تا کتابهاي ارسطو را به عربي ترجمه کند در مجموعه نامه هايش که پنجاه و هشت نامه از آن باقي مانده است 51 درباره اين ترجمه ها مطالب بسياري مي گويد و در کنار اين مطالب ذکر مي کند کسي که در اين امر به او کمک کرد ابو نوح بود. وي خصوصاً در نامه اي که براي کشيش فثيون فرستاده بود درباره ترجمه کتاب طوبيقاي ارسطو به زبان عربي سخن مي گويد 52 و ما در اينجا بخشي از نامه اي را که وي در آن بطور خاص درباره اين ترجمه سخن مي گويد مي آوريم: «خليفه 53 به ما دستور داد که کتاب طوبيقاي ارسطوي فيلسوف را از سرياني به عربي ترجمه کنيم. شيخ ابو نوح به ياري خداوند بدين امر مبادرت ورزيد و کار تمام شد (ما آنچه را که به سرياني است اندکي [واقفيم] و او هر آنچه مختص سرياني و عربي بود به عمل آورد ؟!) 54 و اگر چه غير از ما هم [کساني] به ترجمه عربي اين کتاب مبادرت ورزيده بودند (و ما قبلاً در اين مورد نوشتيم و شما را از چگونگي آن با خبر کرديم) ولي ايشان 55 اين ترجمه ها را حتي شايسته اينکه اطلاعي از آنها پيدا کند هم ندانست زيرا آنها نه فقط از لحاظ الفاظ بلکه از لحاظ معاني نيز ضعيف بودند و اين از جهتي به دليل سختي موضوع …. و از جهت ديگر به دليل درايت اندک کساني بود که به اين ترجمه ها مبادرت ورزيده بودند».
ابو نوح مذکور را در بخشهاي ديگر نامه هاي تيموثئوس نيز مي يابيم. 56 آسماني 57 با اتکاء به تاريخ نامه عمرو بن متي طرّهاني 58 که او را با تسميه اي دقيق تر يعني ابو نوح أنباري مي نامد برخي اخبار مربوط به وي را ذکر مي نمايد و او را با لقب کاتب موسي بن مصعب والي موصل ملقب مي سازد (مقايسه کنيد اين لقب را با لقب کاتب نصراني در بخش پاياني نسخه خطي بيروت). علاوه بر آن تيموثئوس دوست و رفيقي مطالعاتي داشت که نقش تعيين کننده اي در انتخاب وي به عنوان جاثليق در سال 779 ميلادي ايفا کرد. نکته جالب توجه آن است که عبد يشوع در فهرست کتابهاي اين شخص از کتابي در نقض قرآن به نام «شرا چادي قرآن» 59 ياد مي کند. اما من اطمينان ندارم که اين شخص همان خود ابو نوح بن الصلت باشد که الفهرست او را جزء مترجمان از زبان يوناني ذکر مي کند. 60
به همين دليل آنچه در پايان اين نسخه خطي در باب توالي ترجمه هاي کتب ارسطو و طريقه نقل آن آمده است صحيح مي باشد. محمد بن عبد الله (بن) مقفع در زمان خلافت مهدي يا هادي به تلخيص و ترجمه کتابهاي ارغنون براي يحيي بن خالد مبادرت ورزيد. ابو نوح کاتب نصراني نيز هم عصر هارون الرشيد است اما پس از آن سلم صاحب و متصدي بيت الحکمه به اندازه يک نسل در زمان خلافت مأمون خدمت کرد. در بخش پاياني و توقيع نسخه خطي مزبور روايتي بسيار ارزشمند از تاريخ قديمي ترين ترجمه هاي ارسطو در اسلام وجود دارد. از لحاظ تاريخ ارسطو گرايي در اسلام اين مسأله مهمي است که اثبات کنيم نخستين مترجم جز کتابهاي سه گانه اول ارغنون ارسطو را که در سنت سرياني متداول بود ترجمه نکرده است. اما چنانکه ديديم در عصر ابو نوح و تيموثئوس کتابهاي ديگر ارسطو يا لااقل بخشهايي از آنها خصوصاً کتاب طوبيقا (و در کنار آن ابوديقطيقا ، کتاب خطابه و کتاب شعر) نيز ترجمه شد. لکن شناخت فلسفه ارسطو تنها در عصر مأمون به ديگر کتابهاي ارسطو غير از کتابهاي وي در زمينه منطق گسترش يافت. ممکن است سلم به طبقه قديمي [مترجمان] تعلق داشته باشد. با وجود اين، نهضت ترجمه اي که حنين بن اسحاق پرچم دار آن بود بلا انقطاع تا نيمه دوم قرن چهارم هجري يعني تا يحيي بن عدي و ابن زرعه ادامه پيدا کرد و همين نهضت همه کتابهاي ارسطو را به مسلمانان تقديم کرد. اما اين مسأله را که آيا ترجمه (يا تلخيص) محمد بن عبدالله (بن) مقفع از زبان سرياني يا يوناني صورت گرفته است قطعاً نمي توان حل کرد زيرا براي اين منظور بايد بحث و کنکاش عميقي در کل نسخه خطي انجام داد. و اگر گفته هاي تيموثئوس را در رساله سابق الذکر او درباره ترجمه هاي قديمي از کتاب طوبيقاي ارسطو که مستقيماً از زبان يوناني صورت گرفته است در نظر بگيريم مي بينيم واقعاً چنين امکاني وجود دارد که محمد بدون روي آوردن به ترجمه سرياني، اصل يوناني را بکار گرفته باشد.
نتايجي را که ما در اين بحث به آن رسيديم از لحاظ تاريخ علوم در اسلام داراي اهميت بسيار زيادي است. مشخص شد بر خلاف نظر بسياري از افرادي که به روايتهاي نقل شده درباره ابن مقفع اتکاء نمودند و در فهم آن به خطا رفتند، کتابهاي ارسطو اصلاً از زبان فارسي به عربي ترجمه نشده بودند. ديگر اينکه ممکن نيست مرحله نخست ترجمه آثار ارسطو در اسلام يعني مرحله اي که بدان اشاره داشتيم مستقل از اشتغال غربيها (يعني سريانيان و اهالي اسکندريه) به کتابهاي ارسطو فهميده شود. بايد اين نکته روشن و واضح گردد مخصوصاً وقتي مي بينيم که تاثير ايرانيان در زمينه رياضيات و نجوم همواره ادامه داشته است و اين را نلينو 61 و روسکا 62 اثبات نموده اند. همچنين پزشکي نيز در اوايل دوره اسلامي تحت تاثير شرق بود. پزشکي هندي در آن زمان در مدارس بزرگ ايراني 63 رواج داشت. مع ذلک ميراث يونان در اين زمينه قوي بود تا اندازه اي که توانست تا پيش از پايان قرن سوم هجري تقريباً تمام عناصر شرقي را کنار بزند. اما شرق در زمينه فلسفه اصلاً تاثير زيادي نداشت. البته چنانکه آگاتياس 64 روايت مي کند کتابهاي ارسطو و افلاطون براي خسرو انوشيروان به زبان فارسي ترجمه شدند ولي اين روايت هنوز از طريق منابع ديگر اثبات نشده است. ثابت شده است که مردم قبل از اسلام در جندي شاپور و مدرسه هاي بزرگ پزشکي ساير نواحي ايران به زبان فارسي تفلسف مي کردند و شايد اصطلاحات فلسفي مانند «جوهر» در برابر کلمه ????? «اوسيا» يوناني در همين مدارس وضع شده باشند. مع ذلک قطعاً هيچيک از کتب فلاسفه يونان از زبان فارسي به عربي 65 ترجمه نشده است. 66
* اين مقاله ترجمه اي است از:
پول کروس. «التراجم الأرسططاليه المنسوبه إلي ابن المقفع». في عبد الرحمن بدوي. التراث اليوناني في الحضاره الإسلاميه: دراسات لکبار المستشرقين. (الکويت: وکاله المطبوعات، 1980)، الطبعه الرابعه. صص. 101ـ120. مقالات اين کتاب را عبد الرحمن بدوي از ايتاليايي و آلماني به عربي ترجمه کرد و توضيحات اندکي به آنها افزوده است که در پانوشت ترجمه فارسي با عنوان «بدوي» آن را مشخص کرده ايم.


با سلام
گرچه ارزش بيشتر انسانها در زمان زندگي پوشيده مي ماند و بعد از آنها مشخص مي گردد و تاريخ گواه خوبي است تا داوري كند و گذشت زمان بيشتر ناگفته ها را فاش مي كند اما من از شما بخاطر در اختيار قرار دادن اين هنر فرهنگي قدر داني مي نمايم واز شما خواهش دارم تا در صورت امكان كتابها ي تاريخي هرودت و گزنفون و بقيه تاريخ نگاران باستان يوناني را با ترجمه فارسي برايم به نشاني داده شده بفرستيد .
به اميد دريافت خواسته خود چشم به راه شما هستم .
با سپاس فراوان
با سلام و خسته نباشید
من خیلی وقت هست که دنبال شخصیت و کتابهای و … ابن مقفع هستم ولی هنوز هم که هنوز راضی نشدم یعنی خودم را راضی احساس نکردم انگار چیزی را گم کردم که هنوز نتوانستم پیدا کنم در رابطه با ابن مقفع
نمی دونم فقط نظرم را گفتم
متشکرم