زندگینامه موسی خورنی؛ مورخ ارمنی

نام خورناتسي (Khorenatsi) يا خورني نشان ميدهد كه وي بايد در ناحيهاي به نام خورن يا خوريان زاده شد باشد. روستا يا شهري با اين نام تا اين اواخر شناخته نشده بود. اين اختمال وجود دارد كه وي در روستاي كوچكي به نام خوريا در ناحيه هاباند ايالت سيونيك (يكي از استانهاي پانزدهگانه ارمنستان باستان) بدنيا آمده باشد. چند سند جنبي اين باور را تقويت ميكند. از جمله آشنايي كامل خورني به سيونيك، مسير جريان رود ارس، آباديهاي سواحل رود ارس، عدم تمايل او نسبت به ماميكنيان كه در نيمه دوم سده پنجم دشمنان سيونيك بودند و جز اينها.
سال تولد او نيز به روشني معلوم نيست. برخي پژوهشگران ميگويند كه او بايد در سال 370 ميلادي زاده شده و به سال 490 در سن 120 سالگي بدرود حيات گفته باشد.1 اين 120 سال سن او بسيار غير محتمل است، چراكه با گفتههاي خود وي بعضا مغايرت دارد. به طور نمونه او اشاره به تحصيل در اسكندريه در بين سالهاي 432 م. تا 437 م. دارد كه اگر وي در سال 370 م. متولد شده باشد، در آن زمان بايد پيرمردي 62-66 ساله بوده باشد. ولي اگر يك سن واقعيتر مثل 22-23 سالگي را بر روي او فرض كنيم. سال تولد وي بايد حدودا 410 م. يا يكي دو سال پس و پيش باشد.
از دوران كودكي خورني اطلاعي در دست نيست ولي به احتمال زياد وي تحصيلات ابتدايي را در همان سيونيك پشت سر گذاشته و در 15-16 سالگي در واغارشاباد به مدرسه مركزي ارمنيان در آن دوران رفته و در آنجا غير از زبان ارمني، زبانهاي يوناني و آشوري را نيز فراگرفته است.
پس از شوراي افسس (431 م.)2 زماني كه ساهاك و مسروپ كتاب مقدس را مطابق متن يوناني تصحيح ميكردند و يا براي دومين بار از يوناني ترجمه ميكردند به يونانيدانان زبردست و دانشمندان ماهر در فن نگارش احتباج پيدا كردند، لذا تصميم گرفتند چند تن از با استعدادترين شاگرانشان را به اسكندريه در مصر، مركز علوم آن عصر بفرستند كه يكي از آنان موسي بوده است.
اينكه او در اسكندريه چه چيزي ميآموخت ما بطور مطمئن نميدانيم، او معلمش را افلاطون جديد (فلوطين) مينامد بودن اينكه اسمش را ياد كند، لذا احتمال دارد او حكيم و دانشمند بوده تا عالم الهي. با در نظر گرفتن انگيزه اصلي مراجعت بايد اضافه كنيم كه موضوعات اصلي تحصيلي او را زبان يوناني و فن نگارش يعني نظريه زبان و سخن، دستور و فن بيان تشكيل ميداد. دوم آنكه او تفسير كتاب مقدس، تاريخ و اساطير يوناني نيز تحصيل ميكرد.
پس از تحصيل در اسكندريه موسي به ديار خود بازميگردد و نه تنها مورد استقبال قرار نميگيرد بلكه با بياحترامي و تعقيب و آزار روبرو ميشود. علل اين تعقيب و آزار چندان مشخص نيست. يكي از دلايل آن ميتواند داشتن تمايلات فرهنگ يوناني باشد. به هر حال موسي تا سن شصت سالگي اين مصائب را تحمل كرد تا اينكه وضع بكلي تغيير كرد و او حرمت و احترام بسياري يافت و شرايط مناسبي براي انجام كارهاي محبوب ادبي او برايش بوجود آمد. در همين زمان بود كه شاهزاده ساهاگ باگراتوني با شنيدن آوازه علمي او به او روي آورد و درخواست نمود تاريخ ارمنيان بويژه تاريخ پادشاهان و خانوادههاي اشرافي ارمني را به رشته تحرير درآورد. موسي در سالهاي هشتاد سده پنجم حدود 483-485 م. به پايان برد. مرگ وي احتمالا در آغاز سالهاي نود همان سده (به اعتقاد برخي 493 م.) اتفاق افتاد.
به جز «تاريخ ارمنيان» كتب ديگري همچون «تاريخ هريپسيمه» و «نطق وارتاوار» به وي منسوب شده كه جاي شك و ترديد دارند. اثر ترجمهاي او را بايد «نيازنامه» دانست. بررسيهاي ادبي به احتمال زياد، ترجمه تاريخ ماجراهاي اسكندر نوشته كاليستنس كاذب و قسمتي از نطقهاي گريگور نازيانزي (عالم الهيات) را نيز به او نسبت ميدهند.
تاريخ ارمنيان به سه بخش يا كتاب تقسيم شده است كه عبارتند از:
- نسبنامه بزرگان ارمن
- تاريخ ميانه نياكان ما
- پايان تاريخ ميهن ما
كتاب يا بخش نخست شامل 32 باب است كه هفت باب نخست شامل مطالب پيشگفتاري هستند و از باب دهم تاريخ اصلي ارمنيان آغاز ميگردد. پس از كتاب اول دو باب «از افسانههاي پارسي» بطور مجزا وجود دارد كه اولي در مورد آژدهاك بيوراسب و فريدون اما دومي شامل تشريح اين افسانه و تاريخ تصحيح شده ميباشد.
كتاب دوم شامل 92 باب است و از قيام پارسيان در برابرسلوكيان و از پادشاهي واغارشاك بر ارمنيان (132 پ.م.) آغاز ميشود و با مرگ تيرداد (318 م.) پايان ميپذيرد، بنابراين شامل 450 سال تاريخ ارمنيان است.
كتاب سوم شامل 68 باب است و شامل رويدادهاي اتفاق افتاده در عصر مولف يا كمي پيش از آن است كه با خسرو صغير (319 م.) جانشين تيرداد شروع ميشود و تا فروپاشي پادشاهي آراشاگوني (اشكانيان ارمني 428 م.) ادامه دارد.

