تاریخ ما
گزیده‌ای از تاریخ و تمدن جهان باستان

امام‌ ابوجعفر محمد بن علی 1

جواد ، امام‌، ابوجعفر محمدبن‌ علی‌بن ‌موسی‌بن ‌جعفربن ‌محمدبن‌ علی‌بن ‌الحسین‌بن ‌علی‌بن ‌ابی‌طالب ‌علیهم‌السلام‌، امام‌نهم‌ از امامان‌ دوازده‌گانه ‌و یكی ‌از چهارده‌معصوم‌. به ‌دلیل ‌اشتراك‌ كنیه ‌آن‌حضرت‌ با كنیه‌ امام‌ محمدباقر علیه‌السلام‌، در منابع ‌رجال‌ و حدیث ‌شیعه‌ از وی ‌با كنیه ‌ابوجعفر ثانی‌ یاد شده‌است‌ (رجوع کنید به فضل‌بن‌حسن‌طبرسی‌، 1417، ج‌2، ص‌91؛ ابن‌شهر آشوب‌، ج‌4، ص‌379؛ نصیبی‌، ج‌2، ص‌140). كنیه ‌خاص‌ آن‌ حضرت‌ ابوعلی‌ است‌ ( دلائل ‌الامامه‌، ص‌396؛ خصیبی‌، ص‌295؛ ابن‌شهر آشوب‌، همانجا؛ قس‌ سبط ‌ابن‌جوزی‌، ص 321: ابوعبداللّه‌). در منابع‌ علاوه ‌بر لقب‌ مشهور جواد (رجوع کنید به ذهبی‌، ج‌5، ص‌447؛ ابن‌صباغ‌، ص‌262؛ ابن‌طولون‌، ص‌103)، القاب ‌فراوان‌دیگری ‌نیز به ‌ایشان‌نسبت‌داده‌شده‌است‌، از جمله‌ تقی‌، زكی‌، مرتضی‌، قانع‌، رضی‌، مختار، متوكل‌، مرضی‌، متقی‌، منتجب‌، عالم‌ ربانی ‌و هادی‌(رجوع کنید به دلائل‌ الامامه‌؛ فضل‌بن ‌حسن‌طبرسی‌، 1417؛ ابن‌شهرآشوب‌، همانجاها). طبق ‌روایتی‌(رجوع کنید به ابن‌بابویه‌، 1363 ش‌، ج‌2، ص250)، امام‌ رضا علیه‌السلام‌ او را صادق‌، صابر، فاضل‌، قره‌اعین‌المؤمنین‌، و غیظ ‌الملحدین‌خوانده‌است‌. به ‌نوشته‌ نویسنده‌ ناشناخته‌ كتاب ‌القاب‌الرسول ‌و عترته‌(ص‌272)، امام‌جواد علیه‌السلام ‌در میان‌ مردم‌ به‌ اعجوبه‌ اهل‌البیت‌، نادره‌الدهر، بدیع‌الزمان‌، عیسی‌ثانی‌، و ذوالكرامات ‌نیز شهرت ‌داشته‌ است‌. نقش‌ انگشتری ‌وی‌، همچون‌پدرش‌،«العزه‌للّه‌» بود( دلائل‌الامامه‌، همانجا)، گرچه‌ نقش‌خاتم ‌او را «حسبی‌اللّه ‌حافظی‌» (حسن‌بن ‌فضل ‌طبرسی‌، ص‌91) و «نِعْمَ الْقادِرُ اللّهُ» (ابن‌صباغ‌، همانجا) نیز ذكر كرده‌اند.

نسب‌. امام‌ جواد تنها فرزند امام ‌رضا علیه‌السلام ‌است‌(رجوع کنید به كشّی‌، ص‌596؛ مفید، 1414، ج‌2، ص‌271؛ فضل‌بن‌حسن‌طبرسی‌، 1417، ج‌2، ص‌86). مادر وی‌ از كنیزان‌(امّولد) امام‌رضا علیه‌السلام ‌بود كه ‌در منابع ‌با نامهای‌ گوناگون ‌از او یاد شده‌است‌. شیخ‌مفید (1414، ج 2، ص‌273؛ نیز رجوع کنید به كلینی‌، ج‌1، ص‌492؛ مسعودی‌، 1424، ص‌ 216؛ فضل‌بن ‌حسن ‌طبرسی‌، 1417، ج‌2، ص‌91) از او با نام‌ سبیكه‌، از اهالی‌ نَوْبه‌، یاد كرده ‌و نام ‌سكینه ‌در برخی‌ منابع‌، احتمالاً مُصَحَّفِ سبیكه‌است‌(رجوع کنید به دلائل‌الامامه‌، همانجا؛ ابن‌ابی‌الثلج‌، ص 25؛ نصیبی‌، همانجا). همچنین ‌گفته‌اند نام ‌وی ‌دُرّه ‌بوده ‌و امام‌ رضا علیه‌السلام‌ او را خیزران ‌خوانده ‌است‌(رجوع کنید به فضل‌بن ‌حسن‌ طبرسی‌، 1417؛ ابن‌شهر آشوب‌، همانجاها؛ نیزرجوع کنید به كلینی‌، همانجا؛ نوبختی‌، ص‌91؛ قس‌ سعدبن‌عبداللّه‌اشعری‌، ص‌99؛ ابن‌ابی‌الثلج‌، همانجا؛ ابن‌خشاب‌، ص‌196، كه‌ همگی‌ صورت ‌مصحَّف ‌اسامی خیزران‌ و دُرّه ‌را نقل‌كرده‌اند). او را از خاندان ‌ماریه ‌قبطیه‌، همسر رسول‌ خدا، نیز دانسته‌اند (رجوع کنید به كلینی‌، همانجا؛ فضل‌بن ‌حسن ‌طبرسی‌، 1406، ص‌128؛ ابن‌شهر آشوب‌، همانجا). در دلائل ‌الامامه‌(همانجا) نام ‌او ریحانه و كنیه‌اش ‌ام‌الحسن‌ ذكر شده‌است‌. این ‌تعدد نام ‌چه‌ بسا از آن‌روست‌ كه‌ كنیزان ‌به ‌دلایلی‌، از جمله ‌تغییر مالكانشان‌، با اسمها و كنیه‌های‌ گوناگون‌ خوانده‌ می‌شدند (رجوع کنید به شاكری‌، ص‌27).

ولادت ‌و وفات‌. به‌ تصریح‌ تمام‌ منابع‌، زادگاه ‌آن ‌حضرت ‌مدینه‌(برای‌نمونه‌ رجوع کنید به مفید،1410، ص‌482؛ طوسی‌، 1390، ج‌6، ص90‌؛ فضل‌بن‌ حسن‌طبرسی‌، 1406، همانجا) و سال‌ تولد وی‌195 بوده ‌است‌(برای‌نمونه‌ رجوع کنید به كلینی‌؛ سعدبن ‌عبداللّه‌اشعری‌؛ نوبختی‌؛ مفید،1410؛ طوسی‌، 1390، همانجاها)، اما درباره ‌روز و ماه ‌ولادت‌اختلاف ‌نظر وجود دارد. قول ‌مشهور و منحصر به‌ فرد، دهم ‌رجب‌ است‌ كه ‌شیخ ‌طوسی ‌در مصباح ‌المتهجد(ص‌804 ـ 805؛ نیز رجوع کنید به فضل‌بن‌ حسن‌طبرسی‌، 1417؛ ابن‌شهر آشوب‌؛ نصیبی‌، همانجاها) نقل ‌كرده‌است‌، ولی ‌بیشتر منابع ‌زادروز امام‌ را نیمه ‌ماه‌رمضان‌ دانسته‌اند (برای‌نمونه‌ رجوع کنید به سعدبن ‌عبداللّه ‌اشعری‌؛ نوبختی‌، همانجاها؛ دلائل ‌الامامه‌، ص‌ 383؛ مفید، 1406، ص‌43).

حضرت‌ جواد علیه‌السلام ‌در بغداد درگذشت‌(رجوع کنید به سعدبن ‌عبداللّه ‌اشعری‌؛ نوبختی‌، همانجاها؛ كلینی‌، ج‌1، ص‌492). اغلب‌ منابع ‌زمان‌ وفات‌ وی ‌را اواخر سال‌220 ذكر كرده‌اند (برای ‌نمونه‌ رجوع کنید به همانجاها). مسعودی‌(1965ـ1979، ج‌4، ص‌349؛ نیز رجوع کنید به ابن‌خلّكان‌، ج‌4، ص‌175؛ ذهبی‌، همانجا) سال ‌وفات ‌ایشان ‌را 219 ذكر كرده‌، ولی ‌تستری (ص 44) این ‌قول ‌را صحیح‌ ندانسته ‌است‌. روز و ماه‌ وفات ‌امام‌، در پاره‌ای ‌منابع ‌پنجم ‌یا ششم ‌ذیحجه (برای ‌نمونه‌ رجوع کنید به ابن‌ابی‌الثلج‌، ص‌13؛ كلینی‌، ج‌1، ص‌497؛ مسعودی‌، 1965 ـ 1979، همانجا؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌4، ص90‌؛ ابن‌خشاب‌، همانجا) و در برخی‌دیگر آخر ذیقعده (برای نمونه‌ رجوع کنید به سعدبن‌عبداللّه‌اشعری‌؛ نوبختی‌، همانجاها؛ كلینی‌، ج‌1، ص‌492؛ مفید ،1414؛ طوسی‌، 1390، همانجاها؛ فضل‌بن‌ حسن‌طبرسی‌، 1417، ج‌2، ص‌106) آمده ‌است‌. بدین‌ترتیب‌، عمر شریف ‌آن ‌حضرت 25 سال‌ و اندی‌ بوده ‌است‌(رجوع کنید به دلائل‌الامامه‌، ص 395؛ كلینی‌، ج‌1، ص‌497؛ مفید، 1414؛ ابن‌شهر آشوب‌، همانجاها).

اغلب ‌منابع ‌كهن ‌به ‌صراحت‌ سخنی‌ از شهادت ‌امام‌جواد علیه‌السلام ‌به ‌میان‌ نیاورده‌اند (برای ‌نمونه رجوع کنید به سعدبن‌ عبداللّه ‌اشعری‌؛ نوبختی‌؛ كلینی‌؛ مسعودی‌، 1965ـ1979؛ مفید، 1414؛ طوسی‌، 1390؛ خطیب ‌بغدادی‌؛ فضل‌بن‌حسن‌طبرسی‌، 1417، همانجاها)، اما در كتاب‌ اثبات ‌الوصیه‌، منسوب‌ به ‌مسعودی (ص‌227)، در باره‌ مسموم‌ شدن ‌امام‌ به‌ دست‌ همسرش‌، ام‌فضل‌، گزارش ‌مفصّلی ‌آمده‌است‌. بنا بر این‌ گزارش‌، ام‌فضل ‌به ‌تحریك‌ معتصم‌عباسی‌ و جعفر، برادر تنی ام‌فضل‌، و از روی‌ حسادت‌ به‌ همسر دیگر امام‌ (مادر امام‌هادی‌ علیه‌السلام‌)، امام‌ را مسموم‌ كرد، اما بعد پشیمان‌ شد (برای ‌روایتی ‌متفاوت‌ رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب‌، ج‌4، ص 391). بنا بر روایاتی ‌دیگر، یكی ‌از وزرای‌ معتصم‌ به ‌دستور خلیفه‌، امام ‌جواد علیه‌السلام ‌را مسموم ‌كرد (رجوع کنید به عیاشی‌، ج‌1، ص‌319؛ ابن‌شهر آشوب‌، ج‌4، ص‌384). برخی ‌نیز خبر مسمومیت ‌امام ‌را به ‌عنوان ‌قول ‌مرجوح‌ ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به مسعودی‌، 1424؛ مفید، 1414؛ فضل‌بن‌ حسن‌ طبرسی‌، 1417، همانجاها)، اما شیخ ‌مفید (همانجا) و طبرسی‌ (1406، ص‌134ـ135) تصریح‌ كرده‌اند كه ‌این ‌موضوع‌ نزد آنها به ‌اثبات ‌نرسیده‌است‌. با اینكه‌ گفته‌ كسانی‌ چون ‌كلینی‌، مفید و طوسی‌ را در مورد مرگ‌ طبیعی ‌امام ‌نمی‌توان ‌نادیده‌گرفت‌، ولی ‌وجود قراینی‌ چون‌ جوان‌بودن‌ امام‌، احضار وی‌ به ‌بغداد به ‌دستور معتصم‌ و فوت ‌ناگهانی‌اش‌ در آن ‌شهر، شهادت حضرت ‌را محتمل‌می‌نماید (رجوع کنید به جعفریان‌، ص480‌ـ481؛ شاكری‌، ص50 ‌ـ52). بر اساس‌ منابع ‌تاریخی ‌واثق‌، پسر معتصم‌، بر جنازه‌ امام ‌نماز گزارد (مسعودی‌، 1424؛ خطیب‌بغدادی‌، همانجاها؛ ابن‌جوزی‌، ج‌11، ص‌62). مدفن ‌حضرت‌جواد علیه‌السلام ‌مقابر قریش ‌در بغداد، پشت ‌قبر جدّش‌، موسی‌بن‌جعفر علیهماالسلام‌، است‌(كلینی‌، ج‌1، ص‌492؛ مسعودی‌، 1424؛ مفید، 1414؛ طوسی‌، 1390، همانجاها) كه ‌امروزه‌ كاظمین ‌نامیده ‌می‌شود (رجوع کنید به حسینی‌جلالی‌، ص‌114؛ برای ‌تاریخچه‌ مزار آنها رجوع کنید به همان‌، ص114 ـ119).

سوانح‌ حیات‌. امام‌ جواد علیه‌السلام ‌هفت ‌سال ‌و اندی‌ از عمر پدرش‌، امام ‌رضا علیه‌السلام‌، را درك ‌كرد (رجوع کنید به دلائل ‌الامامه‌، ص‌394؛ فضل‌بن‌ حسن‌ طبرسی‌، 1406، همانجا؛ ابن‌شهر آشوب‌، ج‌4، ص‌379) و با دو خلیفه‌عباسی‌، مأمون‌ و معتصم‌، معاصر بود (رجوع کنید به طبرسی‌، 1417، ج‌2، ص‌91). بنابراین‌، نقل ‌برخی ‌منابع ‌كه ‌وی‌ در زمان ‌خلافت‌ واثق ‌عباسی (حك: 227ـ232) از دنیا رفته‌ (برای ‌نمونه‌ رجوع کنید به دلائل ‌الامامه‌، ص‌395؛ مسعودی‌، 1965ـ1979، ج‌4، ص‌374؛ ابن‌شهر آشوب‌، همانجا) نادرست‌است‌، زیرا واثق‌ در 227، یعنی ‌سال‌ وفات‌معتصم‌، به‌ خلافت‌رسید (تستری‌، ص‌44). احتمالاً نماز خواندن ‌واثق ‌بر جنازه‌ آن‌ حضرت‌، منشأ این‌ اشتباه ‌بوده ‌است‌(مجلسی‌، ج50‌، ص‌13).

آگاهیهای‌تاریخی‌ درباره‌ وقایع‌ زندگی‌ امام‌جواد علیه‌السلام ‌اندك ‌است‌. افزون ‌بر محدودیتهای ‌سیاسی‌، كه‌ مانع‌ نشر اخبار راجع‌ به ‌امامان‌می‌شد، كوتاهی‌عمر آن‌ حضرت ‌نیز عامل ‌مؤثری ‌در نبود اخبار در منابع ‌تاریخی‌است‌. به ‌علاوه‌، امام ‌بیشتر عمر خود را در مدینه‌، دور از مركز خلافت‌، به‌ سر برده‌است‌. در سال‌200، رجاءبن ‌ابی‌ضحاك‌(از امرای‌ مأمون‌) به ‌دستور مأمون‌، امام رضا علیه‌السلام ‌را از مدینه ‌به ‌مرو فرستاد (رجوع کنید به طبری‌، ج‌8، ص‌544؛ ابن بابویه‌، 1363 ش‌، ج‌1، ص‌194؛ ابن‌اثیر، ج‌6، ص‌319؛ نیزرجوع کنید به الرضا *، امام‌). به ‌نوشته‌ بیهقی‌ در تاریخ ‌بیهق‌ (ص‌79)، امام‌ جواد در 202، برای‌ زیارت‌ پدرش‌، از راه‌ بیهق ‌به ‌طوس‌ رفت‌. گزارش ‌برخی ‌منابع ‌مبنی‌ بر اینكه ‌مأمون ‌در همان‌سال ‌دختر خود، ام‌حبیب‌، را به ‌عقد امام‌ رضا علیه‌السلام ‌و دختر دیگرش‌، ام‌فضل‌، را به‌ عقد امام‌ جواد علیه‌السلام ‌در آورد، می‌تواند قرینه‌ای ‌بر درستی گزارش ‌بیهقی‌باشد (رجوع کنید به ادامه‌مقاله‌). همچنین ‌بنابر پاره‌ای ‌روایات ‌شیعی‌، امام‌جواد، كه‌ در زمان‌ شهادت ‌پدرش ‌در سال‌203، در مدینه‌ اقامت ‌داشت‌، برای ‌غسل ‌دادنِ پدر و اقامه‌ نماز بر پیكر او، به ‌طوس‌ رفت‌(رجوع کنید به ابن‌بابویه‌، 1417، ص 759ـ762؛ همو، 1363 ش‌، ج‌2، ص‌242ـ245؛ طبرسی‌، 1417، ج‌2، ص‌81 ـ 85).

ظاهراً امام ‌سه ‌بار به ‌بغداد سفر كرده‌است‌. به‌ نوشته ‌جعفر مرتضی‌ عاملی (ص‌65؛ نیز رجوع کنید به شبّر، ج‌3، ص‌106)، سفر نخست‌ بلافاصله ‌پس‌ از ورود مأمون ‌به ‌بغداد در سال 204 بوده ‌كه‌ وی ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌ را از مدینه ‌به ‌بغداد فراخوانده‌است‌. مؤید این‌نظر، روایت‌ نصیبی (ج‌2، ص‌141ـ142؛ نیز رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب‌، ج‌4، ص‌388ـ 389؛ بهاءالدین ‌اربلی‌، ج‌3، ص‌134؛ ابن‌صباغ‌، ص‌262ـ263) مبنی ‌بر حضور امام ‌در بغداد در كودكی‌ و گفتگوی‌ آن‌ حضرت‌ با مأمون ‌است‌. گرچه‌ درباره ‌این‌ روایت‌ مناقشه ‌شده‌، جعفر مرتضی‌ عاملی (ص‌68 ـ 75) كوشیده ‌است ‌كه ‌آن‌ را تأیید كند و به ‌اشكالات ‌آن ‌پاسخ‌ گوید. شاهد دیگر، گزارش‌ شیخ‌ مفید (1414، ج‌2، ص‌283؛ نیز رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌) از مراسم‌ ازدواج‌ امام‌ جواد علیه ‌السلام ‌در نه ‌سالگی ‌با ام‌فضل‌ است‌. در دلائل‌ الامامه‌(ص‌391ـ 395) نظیر همین ‌گزارش‌ آمده‌، ولی ‌ذكر شده‌ كه‌ امام ‌شانزده ساله‌ بوده‌، كه ‌ظاهراً اشتباه ‌است‌ (قس‌ مسعودی‌، 1424، ص 223، كه ‌سن ‌امام ‌را در آن‌ زمان‌ ده ‌ساله ‌نوشته‌، و این ‌با نقل ‌شیخ‌مفید تطبیق‌پذیر است‌). سفر دیگر امام ‌به ‌بغداد در سال‌215 بوده‌است‌. هنگامی‌ كه ‌مأمون‌عازم‌ جنگ‌ با روم‌ بود، امام‌جواد علیه‌السلام‌ از مدینه ‌به ‌بغداد رسید.وی ‌برای ‌دیدن‌ مأمون‌ به ‌شهر تكریت‌ رفت‌ و در آنجا،ام فضل ، با اجازه ‌مأمون‌، به‌ امام ‌پیوست‌. امام‌ تا رسیدن‌ موسم‌حج‌ در بغداد سكنا گزید، سپس ‌با همسرش‌ برای ‌اعمال‌حج‌ به‌ مكه‌رفت‌ و از آنجا به‌ منزلش‌ در مدینه‌ بازگشت‌(ابن‌ابی‌طاهر، ص‌142ـ143؛ نیز رجوع کنید به طبری‌، ج‌8، ص‌623؛ ابن‌اثیر، ج‌6، ص‌417؛ رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌). آخرین‌ بار، در اواخر محرّم‌220، معتصم ‌عباسی‌ امام ‌را به ‌بغداد فراخواند و وی ‌به ‌همراه ‌ام‌فضل ‌به ‌بغداد سفر كرد و تا هنگام‌ وفات‌ در آنجا اقامت ‌داشت‌(رجوع کنید به مفید، 1414، ج 2، ص‌289ـ 295؛ خطیب‌بغدادی‌، ج‌4، ص‌88 ـ 89؛ ابن‌شهرآشوب‌، ج‌4، ص‌384؛ ابن‌صباغ‌، ص‌272).
زنان ‌و فرزندان‌. مأمون ‌پس‌ از ولایتعهدی‌ امام‌رضا علیه‌السلام‌، دخترش ‌ام‌حبیب ‌را به‌عقد وی ‌و دختر دیگرش‌، ام‌فضل‌، را به‌ عقد امام‌جواد علیه‌السلام‌ درآورد (رجوع کنید به طبری‌، ج 8، ص‌566؛ مسعودی‌، 1965ـ1979، ج‌4، ص‌324ـ325). در اینكه ‌ازدواج‌ حضرت ‌با ام‌فضل‌، پیش‌ یا پس‌ از وفات‌ امام‌رضا بوده‌، اختلاف‌ هست‌(رجوع کنید به سبط‌ ابن‌جوزی‌، ص 321). در منابع‌شیعی ‌گزارش‌ مفصّلی ‌وجود دارد كه ‌شیخ‌مفید آن ‌را در الارشاد آورده‌(ج‌2، ص 281ـ 288؛ نیز با اندكی ‌اختلاف‌ رجوع کنید به دلائل‌الامامه‌، ص‌391ـ395؛ مسعودی‌،1424، ص‌223ـ 226؛ ابن‌شعبه‌، ص‌451ـ454) كه‌ مؤید ازدواج‌ امام ‌پس‌ از رحلت‌پدر است‌. بنابر این ‌گزارش‌، مأمون ‌به ‌دلیل‌ علاقه ‌بسیارش‌ به‌ حضرت‌جواد علیه‌السلام‌ می‌خواست‌ دختر خود، ام‌فضل‌، را به‌ ازدواج‌ وی‌ در آورد، اما عباسیان ‌كه ‌از این ‌امر ناخشنود بودند، به‌ بهانه ‌سن ‌كم‌ امام‌، مأمون ‌را از این ‌كار منع‌ كردند. مأمون‌ برای‌ اقناع ‌آنان ‌پیشنهاد كرد حضرت‌ را امتحان ‌كنند. در روز امتحان‌، عباسیان ‌قاضی‌ یحیی‌بن ‌اَكثم‌ را حاضر كردند تا با امام‌ بحث‌ فقهی‌ كند (برای‌ محتوای‌ بحث‌فقهی ‌میان ‌امام‌جواد و یحیی‌بن‌اكثم‌ رجوع کنید به ادامه‌مقاله‌). مأمون‌ بعد از غلبه ‌امام‌جواد علیه‌السلام ‌بر یحیی‌بن‌اكثم‌، در همان‌ مجلس‌ دختر خود را به ‌همسری‌ او در آورد و مراسم‌ بسیار باشكوهی ‌برگزار نمود. در این ‌مراسم‌، كه‌ ظاهراً در سال‌204 بوده‌، فقط ‌عقد ازدواج‌صورت‌گرفته‌است‌ ولی‌ام‌فضل ‌را در 215 به‌ مدینه‌بردند (رجوع کنید به عاملی‌، ص‌79). ظاهراً رابطه ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌ با ام‌فضل ‌چندان ‌گرم‌ نبوده ‌تا جایی ‌كه‌ ام‌فضل ‌در نامه‌ای ‌به ‌پدرش‌ از كنیز گرفتن ‌امام ‌شكایت ‌كرده‌ ولی‌ مأمون‌ به‌ شكایت ‌او توجه‌ ننموده‌ و او را از شكایت ‌دوباره ‌منع‌كرده‌است‌(رجوع کنید به مفید، 1414، ج‌2، ص‌288؛ فتال‌ نیشابوری‌، ص‌241؛ ابن‌شهر آشوب‌، ج‌4، ص‌382). پیشتر گفته ‌شد كه‌ برخی‌ دلیل ‌مسموم‌ شدن‌ حضرت‌ به‌ دست ‌ام‌فضل ‌را همین‌موضوع‌ دانسته‌اند (رجوع کنید به دلائل ‌الامامه‌، ص‌395). ام‌فضل‌، پس‌ از وفات ‌امام‌، به ‌حرم‌ معتصم‌عباسی‌ پیوست‌ (خطیب ‌بغدادی‌، ج‌4، ص‌89؛ ابن‌خلّكان‌، همانجا؛ بهاءالدین‌ اربلی‌، ج‌3، ص‌135؛ ابن‌صباغ‌، ص‌272). حضرت‌ از ام‌فضل ‌فرزند نداشت‌ و فرزندان‌ وی‌ از ام‌ولدی‌ به ‌نام ‌سمانه ‌بودند.


ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.