امام محمد بن علی علیه سلام
الباقر ، امام محمدبن علی علیه السّلام ، ابوجعفر محمّد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام ، امام پنجم از ائمّة اثناعشر و یکی از چهارده معصوم . راویان و محدثان شیعه غالباً با کنیة ابوجعفر از آن حضرت یاد کرده اند. برای تمایز احادیث منقول از امام نهم ، حضرت محمّدبن علی الجواد علیه السّلام ، که او نیز کنیة ابوجعفر داشته است ، از روایات امام باقر علیه السّلام ، لفظ «ثانی » را به کنیة امام نهم افزوده اند (مامقانی ، ج 1، ص 188). لقب مشهورشان «باقر» است (رجوع کنید به دنبالة مقاله )، امّا القاب دیگری چون «هادی » و «شاکر» هم داشته اند (اربلی ، ج 2، ص 329). نقش انگشتری ایشان نیز، به روایت ابن عساکر (ص 141)، «اَلْقُوَّةُ للّهِ جمیعاً» بوده است .
نَسَب . حضرت باقر علیه السّلام از سوی پدر، نوة امام حسین علیه السّلام و از سوی مادر، نوة امام حسن علیه السّلام است . مادرشان فاطمه دختر امام حسن علیه السّلام بود، ازینرو در حقّ او گفته اند: علویی بود که از دو سوی علوی بود و فاطمیی بود که از دو سوی فاطمی بود (ابن شهر آشوب ، ج 4، ص 208). فاطمه بنت الحسن ، که به امّعبداللّه (یا امّعبد، یا امّحسن ) شهرت داشت ، بانویی جلیل القدر بود و از حضرت صادق علیه السّلام دربارة او نقل شده است که «او صدّیقه بود و در آل حسن زنی چون او نبوده است » (کلینی ، ج 1، ص 469).
برخی از متأخّران چون سبط ابن جوزی (متوفی 645؛ ص 302) و ابن خلّکان (متوفّی 681؛ ج 3، ص 314) مادر امام پنجم را دختر حسن مثنّی * و نوة امام مجتبی علیه السّلام دانسته اند. این قول صحیح نیست ، زیرا مورّخان قرن سوّم و از جمله یعقوبی (ج 2، ص 305؛ بلاذری ، ج 1، ص 147) و نیز علوی عمری ، نَسب شناس قرن پنجم (ص 20)، تصریح کرده اند که او دختر امام مجتبی علیه السّلام بوده است . اِرْبِلی (ج 2، ص 332) نیز به نقل از حافظ عبدالعزیز جُنابذی (متوفّی 611)، مادر امّعبداللّه را امّفَرْوه دختر قاسم بن محمّدابی بکر (متولّد 37) دانسته ، که اشتباه است . زیرا به تصریح علما، از جمله شیخ مفید (ج 2، ص 176؛ ذهبی 1402ـ1409، ج 4، ص 406) امّفروه همسر امام باقر علیه السّلام بوده است . منشأ این اشتباه خطایی است که در کتابت و نقل رخ داده و بر اثر حذف شدن قسمتی از روایت ، عبارت راجع به فرزندان امام باقر علیه السّلام (یعنی امام صادق علیه السّلام و عبداللّه بن محمّد) بخطا به مادر آن حضرت نسبت داده شده است . این اشتباه عیناً در بحارالانوار (ج 46، ص 218) تکرار شده است ، ولی عبارت درست و کامل را ابن سعد (ج 5، ص 235) و ابن جوزی (ج 2، ص 108) آورده اند. اربلی ، نیز عبارت ابن جوزی را در صفحات بعد (ج 2، ص 359) نقل کرده است .
تولد و وفات . همة منابع محل تولد آن حضرت را مدینه نوشته ، ولی در سال ولادتشان اختلاف دارند. بیشتر منابع شیعی تولد آن حضرت را در 57 هجری دانسته اند (کلینی ، ج 1، ص 469؛ اربلی ، ج 2، ص 329؛ مفید ج 2، ص 158؛ مجلسی ، 1403، ج 46، ص 212ـ219، بیشتر اقوال را آورده است )، و برخی از مورخان اهل سنت نیز بر این قول اند (ابن خلّکان ، ج 3، ص 314)، امّا عدّه ای سال 56 را ذکر کرده اند (ابن عماد، ج 1، ص 149؛ ذهبی ، 1402ـ1409، ج 4، ص 401؛ صفدی ، ج 4، ص 102). در روز تولد ایشان نیز اختلاف است . شیخ طوسی (1411، ص 801)؛ فضل بن حسن طبرسی (ص 259) و دیگران (مجلسی ، همانجا) روز ولادت آن حضرت را روز جمعه اول ماه رجب و به گفتة طبرسی بعضی تولّد ایشان را در سوم صفر می دانند. از معاصران نیز، سیدمحسن امین (ج 1، ص 650) و حاج شیخ عباس قمی (ج 2، ص 96) آن را سوم صفر یا اول رجب ؛ و از اهل سنّت ، ابن خلّکان (همانجا) سوم صفر ضبط کرده اند.
تاریخ رحلت امام باقر علیه السّلام را با اختلاف پنج سال ، از 113 تا 118، ذکر کرده اند. ابن سعد (ج 5، ص 238) نخست با نقل خبری از استاد خود واقِدی تاریخ رحلت آن حضرت را سال 117 و مدت عمرشان را 73 سال ذکر می کند، سپس می گوید که رحلت ایشان را در 118 و 114 هم دانسته اند. ابن اثیر (ج 5، ص 180) نیز عمر حضرت باقر علیه السّلام را 73 سال ثبت کرده و 58 سال را نیز نسبت داده است . امّا بیشتر مورخان شیعی و سنی وفات آن حضرت را در 114 و اکثر سیره نویسان شیعه عمر وی را 57 سال دانسته اند (ابن عماد، همانجا؛ ذهبی ، همانجا؛ مجلسی ، 1403، ج 46، ص 212ـ219 و منابع دیگر). به هر حال ، 73 سال یقیناً نادرست است ، زیرا در آن صورت باید در سال 44 متولد شده باشند. امّا چون عموم مورخان تولّد پدرش علی بن حسین علیه السّلام را در سال 38 نوشته اند و بنابر این در سال 44 آن حضرت بیش از شش سال نداشته است ، امکان تولّد حضرت باقر علیه السّلام در سال 44 منتفی است . یعقوبی (ج 2، ص 320) هر چند وفات حضرت باقر علیه السّلام را به سال 117 می داند، می گوید که وی 58 سال عمر کرده و در واقعة عاشورا چهار ساله بوده است . امّا چون واقعة عاشورا در سال 61 هجری بوده ، وفات آن حضرت سال 114 می شود نه 117. به نظر می رسد که چون مورخان اهل سنّت ، ولادت را سال 56 و وفات را 114 ثبت کرده اند، باید عمر امام باقر علیه السّلام را 58 سال بدانند؛ در حالی که ابن عماد، صفدی و ذهبی 56 نوشته اند.
در ماه و روز رحلت آن حضرت نیز اختلاف است و آن را در ربیع الاوّل و هفتم ذی الحجه و ربیع الا´خر گفته اند (مجلسی ، همانجا؛ امین ، ج 1، ص 650؛ قمی ، ج 2، ص 135). برخی از مورخان ، از جمله ابن خلّکان (ج 3، ص 314) و صفدی (ج 4، ص 103) محل وفات او را دهکده ای به نام حُمَیْمَة واقع در منطقة شراة بین راه مدینه به دمشق (ابن خلّکان ، ج 2، ص 440) دانسته اند. در بارة محل دفن آن حضرت ، گورستان بقیع در مدینه ، اختلافی دیده نمی شود.
در روایت ابوبصیر از حضرت صادق علیه السّلام که کلینی (ج 1، ص 472) و به نقل از او مجلسی (1453، ج 46، ص 217) آورده است ، آن حضرت می فرماید که پدرم به سال 114 وفات یافت و پس از پدر نوزده سال و دو ماه زنده بود. چون رحلت امام سجاد علیه السّلام را بیشتر مورخان در محرم نوشته اند، ظاهراً رحلت امام باقر علیه السّلام در ربیع الاول بوده است . ولی از ظاهر تعبیرِ بیشترِ مورخان و صریح عبارت شهید اوّل (مجلسی ، همانجا، به نقل از الدّروس ) و قمی (همانجا) برمی آید که هفتم ذی الحجه را برگزیده اند.
سوانح حیات . بنابر اشهر اقوال ، تولد امام باقر علیه السّلام در سال 57 و وفات آن حضرت در 114 است و مدت عمر او 57 سال و مدت امامتش 19 یا 20 سال (محرّم 94 تا ربیع الاوّل یا ذی الحجه 114)است . چهارسال از حیات جدّ خود امام حسین علیه السّلام و 37 سال از زندگی پدر خود حضرت علی بن حسین علیه السّلام را درک کرد و دوران زندگیش با حکومت ده تن از خلفای اموی (از معاویة بن ابی سفیان تا هشام بن عبدالملک ) و ایام امامتش با حکومت پنج تن از ایشان ـ ولیدبن عبدالملک (متوفی 96) و سلیمان بن عبدالملک (متوفی 99) و عمربن عبدالعزیز (متوفی 101) و یزیدبن عبدالملک (متوفی 105) و هشام بن عبدالملک (متوفی 125) مقارن بود. پس اینکه بعضی از جمله ابن شهر آشوب (ج 4، ص 210) و مجلسی به نقل از او در بحارالانوار (ج 46، ص 216)، سالهای امامت او را تا زمان خلافت ولیدبن یزیدبن عبدالملک (مقتول 126) و یزیدبن ولیدبن عبدالملک (متوفی 126) و برادرش ابراهیم بن ولید (مخلوع در 127) بسط داده اند، اشتباه کرده اند (امین ، همانجا). مسعودی (ج 3، ص 232) ضمن آنکه وفات امام باقر علیه السّلام را به دوران حکومت ولیدبن یزید نسبت داده ، گفته است که بعضی وفات ایشان را در روزگار یزیدبن عبدالملک دانسته اند.
بنابر آنچه از منابع معتبر به دست می آید، دوران زندگی امام پنجم بیشتر در شهر مدینه به نشر معارف دینی و ارشاد شیعیان و تربیت شاگردان گذشت . به روایت کلینی (ج 1، ص 471ـ472 و به نقل از او مجلسی ، 1403، ج 46، ص 306ـ320)، یک بار در دوران هشام بن عبدالملک (حک : 105ـ125) آن حضرت و فرزندش امام صادق علیه السّلام از مدینه به شام احضار شدند. این ماجرا بعد از مراسم حجّ، که هشام و امام باقر علیه السّلام هر دو در آن حضور داشتند، روی داده و ظاهراً قصد هشام از این کار ارعاب امام بوده است . بیهقی (ج 2، ص 232ـ236) به نقل از کسایی و نقلِ او از هارون خلیفة عباسی ، سفر دیگر آن حضرت را به شام به دعوت عبدالملک مروان (حک : 65ـ86) گزارش کرده که البته پیش از دوران امامت او بوده است . (در بارة این دو سفر و آنچه میان امام و خلفای اموی گذشت رجوع کنید به دنبالة مقاله ) ابن عساکر (ص 127ـ128) نیز دعوت عمربن عبدالعزیز (حک : 99ـ101) از ایشان را به شام ، به منظور رایزنی برخی از مسائل دانسته است . به گفتة او، عمربن عبدالعزیز به فقها علاقة فراوان داشت و آنان را نزد خود دعوت می کرد که از جملة ایشان امام باقر علیه السّلام بود.
فرزندان . ابن سعد (ج 5، ص 235ـ236) فرزندان حضرت باقر علیه السّلام را چهار پسر و دو دختر نوشته است . مفید و طبرسی پنج پسر و دو دختر به این شرح نوشته اند: ابوعبداللّه جعفر (امام صادق علیه السّلام ) و عبداللّه (ابن شهرآشوب ، ج 4، ص 210، به اشتباه او را عبداللّه افطح خوانده است ) که مادر این دو اُمّفَروه دختر قاسم بن محمّدبن ابی بکر بود؛ ابراهیم و عبیداللّه که در کودکی درگذشتند و مادرشان امّحکیم دختر اُسید (اسد و سیّد هم ثبت شده است ) بن مغیرة الثّقفی بود؛ علی و زینب و امّسلَمه که مادرهایشان کنیز بوده اند. اِرْبلی ضمن نقل کامل سخن مفید، از ابن طلحة شافعی روایت کرده است که او فرزندان امام را سه پسر و یک دختر دانسته است (ج 2، ص 331). علوی عمری (ص 94) فرزندان امام را سه دختر و شش پسر ذکر کرده ، اما سوّمین دختر را نام نبرده و نام پسر ششم را، که با ابراهیم و عبیداللّه از یک مادر بوده ، زید نوشته است . نسل ایشان ، همچنانکه علوی عمری (ص 94) نیز یادآوری کرده ، فقط از فرزند برومندش امام صادق علیه السّلام باقی ماند.
شمایل و سیره . امام باقر علیه السّلام میانه بالا و گندمگون و لاغرمیان بود. پوستی شاداب و نرم و مویی مجعّد داشت . صدایش نیکو بود و بر گونه اش خالی دیده می شد (ابن شهر آشوب ، ج 4، ص 210). محمّدبن منکدر ایشان را تنومند وصف کرده است (مفید، ج 2، ص 161). در منابع شیعی روایاتی نقل شده است که بر طبق آنها امام باقر علیه السّلام از پوشیدن لباس خوب و پاکیزه و تهیّة غذاهای خوب در خانه دریغ نداشت و خصوصاً برای رعایت حال برخی از افراد خانه این کار را لازم می دید (کلینی ، ج 6، ص 280، 446، 448). این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که در روزگار ایشان برخی گرایشهای ترک دنیا پیدا شده بود. و شاید به همین دلیل است که این موضوع در منابع نقل شده است . امام با آنکه از مرتبت بلند اجتماعی برخوردار بود و به گفتة ذهَبی (1402ـ1409، ج 4، ص 402) سروَری و دانش و رفتار صحیح را یکجا جمع کرده بود، شخصاً در گرمای حجاز در مزرعه کار می کرد و انگیزة این کار را اطاعت خدا و بی نیاز شدن خود و خانواده اش از مردم می دانست (مفید، ج 2، ص 162). از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمود پدرم از سایر افراد خاندان خود درآمد کمتری داشت ، ولی هزینة زندگی او از همه بیشتر بود (مجلسی 1403، ج 46، ص 294). آمد و شد خویشانش او را دلگیر نمی کرد و از آنان با خوراکهای خوب پذیرایی می کرد و جامه های نیکو و مال نقد می بخشید (همان ، ج 46، ص 290ـ 291). این روش را با دیگران نیز به کار می گرفت و هرگز از بخشش به برادران و متقاضیان و کسانی که به امیدی نزد وی آمده بودند، دریغ نمی کرد (همان ، ج 46، ص 288). همچنین خدمتکاران خود را در کارهای دشوار، یاری می کرد (همان ، ج 46، ص 303). هرگاه می خواست به سائلی کمک مالی کند او را «یا سائل » نمی خواند، بلکه «یا عبداللّه » (ای بندة خدا) می گفت (ابن قتیبه ، ج 2، ص 208).
امام باقر علیه السّلام را از زاهدان بزرگ عالم اسلام خوانده اند. ابونعیم با عبارت «الحاضرُالذّاکر، الخاشعُ الصّابر» از ایشان یاد کرده است (ج 3، ص 180). عطّار کتاب تذکرة الاولیاء (ج 2، ص 339) خود را با یاد این امام خاتمه داده و، به پیروی از هُجویری (ص 92ـ93)، از آن حضرت به «برهان ارباب مشاهدت » و «امام اولاد نبی » و «گزیدة نسل علی » تعبیر کرده است . علاوه بر زهد عملی ، بیانات آن حضرت در تفسیر الفاظی چون عبادت ، محبّت ، غنا، تقوا، توکّل و دنیا راهگشای کسانی بوده که دین را از وجهة معنوی و عرفانی می نگریسته اند. به گفتة ابن حجر هیتمی (ص 201) امام باقر علیه السّلام در ترسیم مقامات عارفان و بیان حقایق عرفانی سخنانی دارد که زبان از وصف آن عاجز است . کلینی از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است که فرمود پدرم همواره ذکر خدا می گفت و افراد خانوادة خود را هم به این کار سفارش می کرد (کلینی ، ج 2، ص 499؛ مجلسی 1403، ج 46، ص 297 به نقل از کلینی ). در سفر حجّ او را دیدند که غسل کرد و با پای برهنه وارد منطقة حرم شد، چون به مسجدالحرام رسید، به کعبه نگریست و با صدای بلند گریه کرد. آنگاه طواف کرد و بعد از نماز سر به سجده نهاد، هنگامی که سر از زمین برداشت محلّ سجده از بسیاریِ اشک مرطوب شده بود (اربلی ، ج 2، ص 329؛ مجلسی 1403، ج 46، ص 299ـ300). در برابر مصائب تسلیم بود و همواره می ترسید که مبادا نعمتهای خدا را ناسپاسی کرده باشد. زمانی یکی از افراد خانوادة او بیمار شد و سپس درگذشت . امام که از بیماری او ناراحت بود، بعد از مرگ وی هرگز اظهار جزع نکرد و فرمود: آنچه را دوست می داریم از خدا می خواهیم ، امّا وقتی آنچه برای ما ناگوار است روی دهد، نسبت به آنچه خدا برای ما پسندیده است ، مخالفت نمی کنیم (ابن عساکر، ص 161؛ ابن قتیبه ، ج 3، ص 57).

