حکیم نظامی گنجوی
حكيم ابو محمد الياس پسر يوسف مشهور به نظامي از بزرگترين شاعران داستان سراي ايرا ن است او در قرن ششم در شهر گنجه يكي از شهرهاي جمهوري آذربايجان متولد شد . خانواده اش از كردهاي مقيم كوهستان هاي بلند ايران بود كه فرزند خود را در همان كوهپايه هاي خرم تربيت كردند در آغاز جواني به تحصيل ادب و تاريخ پرداخت و حدود هفتاد سال زندگي كرد آرامگاه او نيز در شهر گنجه است .
پر ارزش ترين حاصل عمر او پنج منظومه (خمسه يا پنج گنج است ) به نامهاي مخزن الاسرار،خسرو و شيرين ليلي و مجنون ، هفت پيكر و اسكندر نامه .
مخزن الاسرار :
نخستين كتاب او كه قبل از چهل سالگي خود سروده است مثنوي اي عرفاني و اخلاقي است كه در اين منظومه نظامي به قول استاد زرين كوب در كتاب با كاروان حله سخنان تلخ و تند را در قالب قصه و حكايت دلپذير آورده است .
حكيم ابو محمد الياس پسر يوسف مشهور به نظامي از بزرگترين شاعران داستان سراي ايرا ن است او در قرن ششم در شهر گنجه يكي از شهرهاي جمهوري آذربايجان متولد شد . خانواده اش از كردهاي مقيم كوهستان هاي بلند ايران بود كه فرزند خود را در همان كوهپايه هاي خرم تربيت كردند در آغاز جواني به تحصيل ادب و تاريخ پرداخت و حدود هفتاد سال زندگي كرد آرامگاه او نيز در شهر گنجه است .
پر ارزش ترين حاصل عمر او پنج منظومه (خمسه يا پنج گنج است ) به نامهاي مخزن الاسرار،خسرو و شيرين ليلي و مجنون ، هفت پيكر و اسكندر نامه .

داستان كودكي مجروح از مخزن الاسرار :
كــودكـــي از جمـله آزادگـــــــان
رفت بــرون بــا دو سـه همزادگان
پــايش از آن پويـه[1] درآمـد ز دست
مهـر دل و مهــرة پشتـش شـــكسـت
شــد نفس آن دو ســه همســــــال او
تنــگ تـــر از حـادثــــه حــــــال او
آنـكـــه و را دوست ترين بود گفت
در بـــن چـاهيـش ببــايـــد نهفــــت
تــا نشـــود راز چـــو روز آشكـار
تــا نشـويــم از پــدرش شــــرمسار
عـاقبت انـديش تــرين كـودكـــــــي
دشمــن او بــود در ايشــان يكــــــي
گفت همـانـــا كـــه در ايـن همرهان
صــورت ايـــن حــــال نمــانــد نهـان
چونكــه مرا زيـن همـه دشمـن نهند
تهمـت ايـــن واقعـــه بـــر مــن نهنـد
زي[2] پــدرش رفت و خبردار كر د
تـا پـــدرش چــاره ي آن كـار كرد
دومين اثر او خسرو و شيرين است كه موضوع آن عشق خسرو پرويز سومين پادشاه سلسله ساسانيان است با شيرين شاهزاده خانم ارمني اين داستان در واقع داستاني است كه در اواخر عصر ساساني زاده شده است . اين داستان را نيز فردوسي با بيان ديگر در شاهنامه خود آورده است . يكي از زيباترين بخش هاي اين مثنوي مناظره خسرو با فرهاد است كه او نيز شيفته شيرين است و خسرو تلاش مي كند كه او را از ميدان به در كند . گفته ميشود كه نظامي داستان خسرو و شيرين خود را به ياد محبوب و همسر جوانمرگ خود آفاق (مادر فرزند جوان مرگش محمد )سروده است و هر سخن كه راجع به عشق و اشتياق مي سرود به ياد او بود .

مناظره خسرو با فرهاد
نخستيـن بــا رگفتـش كــز كجــائي ؟
بگفـت از دار ملـك آشنــايــــــــــــــي
بـگفت آنجــا بــه صنعت در چـه كوشند
بگفت انـدوه خـرند و جـان فـروشنــد
بگفتــا جــان فـــروشــي در ادب نيست
بگفت از عشق بـازان ايـن عجـب نيست
بـگفت از دل شــدي عـاشق بـديـن ســان
بگفت از دل تـو مـي گويـي مـن از جـان
بگفتــا هـــر شبش بينــي چـــو مهتــاب
بگفت آري چو خواب آيد ، كجا خواب؟
بگفتـا دل ز مهــرش كــي كنــي پـاك
بگفت آنـگــه كـه بـاشـم خفتـه در خاك
ليلي و مجنون اين مثنوي بعد از خسرو و شيرين به نظم در آمده است . اصل داستان عربي است و موضوع آن عشق مجنون ( قيس از قبيله بني عامر ) بوده با ليلي دختر سعد از همان قبيله عاشق هم مي شوند . پدر ليلي با ازدواج آنها مخالفت مي كند . ليلي را به ابن سلام مي دهد ، قيس مجنون ميشود و سر در بيابان ها مي نهد و با حيوانات وحشي انس ميگرد .

در اين مدت پدر و مادر مجنون از غم او مي ميرند . ابن سلام ،شوهر ليلي نيز وفات مي كند ولي هيچ روزنه اميدي براي اين دو عاشق پديد نمي آيد تا آنگاه كه ليلي نيز در يك پاييز غم انگيز پس از آنكه سفارش دلباخته خود را به مادرمي كند ديده از جهان فرو مي بندد و مجنون نيز چو از مرگ ليلي آگاه ميشود از شدت اندوه هلاك ميشود اين غمنامه نيز به پايان ميرسد .
مجنون ز جهان چو رخت بر بست
از ســــرزنـش جهـــانيـــان رسـت
در گــريــه شـدنــد ســوگـواران
كــردنــد بــــر او ســـرشك باران
شستنـد بـه آب ديــده پـــاكـــــــش
دادنـد ز خـــــاك هـــم بـــه خاكش
پهلــو گــه دخمـــه را گشــادنــــد
در پهلـوي ليــلـــي اش نهـادنــــــــــد
خفتـنــد بــه نـــاز تـــا قيـــــــــامت
بــرخــاست ز راهشــــــان مــــلامت
بـودنـد در ايـــن جهـان بـه يك عهد
خفتنـــد در آن جهــــان بــه يـك مهد
چهارمين منظومه او هفت پيكر يا بهرام نامه و يا هفت گنبد است كه شامل داستانهاي بهرام گور است و داستان آن چنين است كه بهرام گور پادشاه ساساني پس از آنكه به پادشاهي مي نشيند و كار ملك را نظام مي بخشند هفت گنبد به هفت رنگ مي سازد و از هفت سر زمين دختر پادشاهي را اختيار مي كند و هر شب از شب هاي هفته را در يك گنبد با آنها به گفتگو مي نشيند و بانوي بزرگ قصر براي شاه قصه اي نقل مي كند . كتاب حكايتهاي نقل شده از اين دختران است. يكي از اين داستانهاي زيبا حكايت خير و شر است كه دختري از نژاد زرد براي بهرام بيان ميكند . حكايتي كه ما را به يكي از بزرگترين و زيباترين اصول اخلاقي و مذهبي راهبري مي كند و آن جنگ ابدي نيروي خوبي و بدي و افكار شيطاني و انديشه هاي پاك خدايي است . داستان دو جوان به نام خير و ديگري شر كه به عزم سفر از شهري خارج ميشوند . خير بي خبر از دشت سوزان بي آب و علفي كه در پيش است توشه ي راه خود را با همسفر خود تقسيم مي كند ولي شر آن را براي روز مبادا ذخيره مي كند تا به بياباني دراز و خشك مي رسند . تشنگي بر خير چيره مي گردد و از همسفر خويش جرعه اي آب تمنا مي كند اما . . .

پنجمين مثنوي نظامي اسكندرنامه است شامل دو قسمت شرف نامه واقبال نامه . در شرف نامه اسكندركشور گشا و در بخش دوم اقبال نامه اسكندر فرزانه مطرح است . اسكندر نامه آميزه اي از تاريخ و افسانه .
يك شب مهتابي نظامي در عالم خواب باغي مي بيند پر از نخل هاي بارور از رطب او از رطب ها مي چيند و به رهگذران مي دهد ناگاه از خواب بيدار مي شود و هنگام اذان بوده . شمعي بر مي فروزد و با خود مي انديشد كه بيكار نبايد نشست ، بايد كتابي نو ساخت پس دست به كار ميشود و اسكندر نامه را آغاز مي كند . نظامي دراين هنگام به سرحد پيري رسيده بوده و مي خواست آنچه حكمت و دانش آموخته و اندوخته به صورتي هر چه خوش تر به يادگار نهد .

منابع :
1. هزار سال شعر فارسي
2. پنج گنج نظامي
3. منظومه هاي ايران ،دكتر صورتگر
يادداشت :
[1] دويدن
[2] سوي

