تاریخ ما
گزیده‌ای از تاریخ و تمدن جهان باستان

زندگي و اقدامات اميركبير

ميرزا محمدتقي‌ خان اميركبير فرزند كربلايي قربان بيگ فراهاني در سال 1222 ق در هزاوه فراهان از توابع اراك (سلطان آباد پيشين) متولد شد. كربلايي قربان پدر اميركبير در دستگاه ميرزا عيسي (ميرزا بزرگ) پدر ميرزا ابوالقاسم قائم‌‌مقام سمت آشپزي داشت. مادر اميركبير فاطمه‌ سلطان دختر استاد شاه محمد‌ بنا از اهالي فراهان بود. ميرزا محمدتقي خان به خاطر هوش و استعداد كم‌نظيرش از همان دوران نوجواني مورد توجه ميرزابزرگ و سپس قائم‌مقام فراهاني قرار گرفت و به ترتيب به سمت منشي‌گري آن دو دست يافت و به سرعت مورد توجه قائم‌مقام و عباس ميرزا نايب‌السلطنه قرار گرفت. اولين تجربه سياسي ميرزا محمدتقي خان همراهي خسرو ميرزا فرزند نايب‌السلطنه و هيئت همراه او در سفرش به روسيه تزاري بود.

اين سفر به‌دنبال قتل گريبايدوف وزير مختار روسيه در تهران و در شوال 1244 و به منظور عذرخواهي از واقعه قتل گريبايدوف صورت گرفت. ميرزاتقي خان طي سالهاي آتي بيش‌ از‌پيش در انجام امور ديواني و غيره لياقت و شايستگي نشان داد و در اواخر دوران سلطنت فتحعلي‌شاه در دستگاه محمدخان زنگنه اميرنظام و پيشكار آذربايجان وارد خدمت شد. چند سال بعد و در 1253 ق ميرزا محمدتقي وزير نظام آذربايجان گرديد. ميرزا محمدتقي كه اينك به اميرنظام ملقب شده بود در 16 شوال 1253 به همراه ناصرالدين ميرزا وليعهد عازم روسيه شد و در ارمنستان (ايروان) با نيكلاي اول تزار روسيه ملاقات كرد. از مهمترين مأموريتهاي سياسي اميرنظام در دوران سلطنت محمد شاه رياست نمايندگي دولت ايران در كميسيون صلح ارزنة‌الروم بود كه به عنوان «وكيل تام الاختيار» ايران در ماه صفر 1259 آغاز شد و به‌رغم تمام مشكلاتي كه بروز كرد پس‌ از چهار سال كه از اقامت اميركبير در عثماني سپري مي‌شد قرارداد صلح مطلوبي با عثماني به امضا رسيد.

امیرکبیر
امیرکبیر اثر محمدابراهیم نقاش‌باشی بر حسب امر مبارک سرکار اقدس شهریاری روحنا فداه، تصویر جناب جلالت ماب، صاحب السیف و القلم، مقتدی الرجال و الامم، آصف الامجد الافخم الاجل الاکرم الاعظم، سرکار امیرکبیر میرزا تقی‌خان ادام‌اللّه اقباله. جان‌نثار محمدابراهیم نقاش‌باشی ۱۲۶۵ (قمری ۱۲۲۸ شمسی)

پس از عقد قرارداد صلح در 16 جمادي الثاني 1263 اميرنظام سخت مورد تشويق و تفقد محمدشاه قرار گرفت. اميرنظام كه از سالها قبل با ناصرالدين ميرزا الفت و نزديكي پيدا كرده بود پس از فوت محمدشاه مقتدرانه مقدمات و اسباب بر تخت نشستن ناصرالدين شاه را فراهم آورد و در 14 شوال 1264 سلطنت ناصرالدين شاه را اعلام كرد. اميرنظام كه با آغاز سلطنت ناصرالدين شاه منصب صدراعظمي يافته بود در 22 ذيقعده 1264 علاوه بر لقب اميرنظامي به القاب اميركبير اتابك اعظم نيز مفتخر شد. اميركبير مدت كوتاهي پس از صدارت اصلاحات سياسي، امنيتي، مالي، اقتصادي و فرهنگي‌اش را آغاز كرد و در اين ميان ايجاد امنيت و پايان دادن به شورشها و ياغي گريها و نيز اصلاحات مالي و جلوگيري از اجحافات پيدا و پنهان صاحبان قدرت و نفوذ را در اولويت برنامه هاي خود قرار داد و مدت كوتاهي پس از صدارت نشان داد كه قصد دارد از نفوذ و دخالت بيگانگان (روس و انگليس) در امور مختلف كشور بكاهد.

خانه امیرکبیر در تبریز
خانه امیرکبیر در تبریز

از جمله اقدامات مهم اميركبير پايان دادن و سركوب شورش محمدحسنخان سالار فرزند اللهيارخان آصف الدوله در خراسان (در نوروز 1266 ق) بود. در همان حال اميركبير ضمن نظم بخشيدن بر امور دستگاه سلطنت و حكومت و كنترلي كه بر اعمال و رفتار ديوانيان، شاهزادگان، خاندان سلطنت، رجال و صاحبان قدرت و غيره اعمال مي‌كرد اصلاحات گسترده اي در امور اداري كشور به عمل آورد و با ريشه‌كن كردن بسياري از مفاسد اداري و مالي در اداره امور كشور نظمي نو پديد آورد؛ بگذريم از اين كه اقدامات اصلاحي اميركبير برخي از مهمترين ديوانيان و صاحبان نفوذ و قدرت را با او دشمن كرد. از ديگر اصلاحات اميركبير بازسازي ارتش و قشون و پايه‌گذاري نظمي نو در نيروي نظامي كشور بود.

آگاهان و ناظران امور در همان روزگار از سازمان نظامي جديدي كه اميركبير پايه گذاري كرد سخت تمجيد و تحسين مي‌كنند. از ديگر اقدامات اميركبير ايجاد چاپارخانه، تذكره خانه (اداره گذرنامه)، بناي بازار و تيمچه و سراي امير در تهران، تأسيس سازمان اطلاعاتي ­ جاسوسي و خبررساني و خفيه‌نويسي بود كه در دوران صدارت او بسيار كارآمد عمل مي‌كرد. امير كبير همچنين تلاشهاي بسياري براي اصلاحات قضايي و به تبع آن از ميان برداشتن رسم بست‌نشيني انجام داد كه در موارد بسيار روندي انحراف‌‌آميز يافته بود. از مهمترين اقدامات اميركبير تأسيس دارالفنون بود كه پس از تلاشهاي بسيار در 5 ربيع‌الاول 1268و فقط 13 روز قبل از قتل اميركبير افتتاح شد. اميركبير در همان دوران كوتاه صدارت (1264? 1268 ق) گامهاي استواري براي توسعه اقتصادي و صنعتي كشور و نيز رشد اقتصاد تجاري كشور برداشت و براي مثبت شدن تراز بازرگاني خارجي ايران تلاشهاي فراواني انجام داد. انتشار روزنامه وقايع‌اتفاقيه، تلاش براي ترجمه و انتشار كتب از ديگر اقدامات اميركبير بود.

امیرکبیر
امیرکبیر

اميركبير كه خود فردي مذهبي بود در ارتقاء شأن و منزلت علما و روحانيون كوشيد. به‌ويژه نقش برجسته اميركبير در سركوب شورش باب و از ميان برداشتن فتنه ‌بابيه كه با محاكمه و اعدام سيد علي‌محمد باب به‌پايان رسيد، روابط اميركبير و علماي ديني را بيش‌از‌پيش تحكيم بخشيد. وطن‌دوستي و مخالفت شديد اميركبير با نفوذ كشورهاي خارجي در ايران، تلاش براي برقراري عدالت و امنيت، جلوگيري از شكنجه و آزار متهمان و مجرمان، جلوگيري از پناهندگي جنايتكاران و مجرمين سياسي و غيره در سفارتخانه‌هاي خارجي و تلاش براي قطع ارتباط جاسوسي ­ اطلاعاتي اتباع داخلي براي نمايندگان خارجي از ديگر اقدامات اصلاحگرانه اميركبير در طول دوران كوتاه (چهار ساله) صدارت بود.

اميركبير كه از همان آغاز صدارت سخت مورد حمايت و اعتماد ناصرالدين شاه قرار گرفته بود در روز جمعه 22 ربيع‌الاول 1265 با ملكزاده خانم عزت‌الدوله خواهر تني شاه ازدواج كرد.

مقتل امیرکبیر در حمام فین کاشان
مقتل امیرکبیر در حمام فین کاشان

تلاشهاي اصلاحگرانه اميركبير مدتي طولاني تداوم نيافت و در حالي كه سياست خارجي مستقل اميركبير و تلاشهاي جدي او براي قطع نفوذ و دخالت روس و انگليس مي‌رفت تا طليعه آغاز عصر نويني در كشور شود توطئه‌هاي نمايندگان سياسي اين دو كشور و همگامي بدخواهان پيدا و پنهان داخلي اميركبير با سياست بيگانگان به‌تدريج موجبات رنجش و سپس نوميدي و خشم ناصرالدين شاه را از او فراهم آورده از صدارت اعظمي و ديگر مشاغل اداري و نظامي‌اش معرول كرده و به شهر كاشان تبعيد كرد. بدين ترتيب با دسيسه بيگانگان و همدستي و خيانت گروهي از عوامل اثرگذار داخلي ناصرالدين شاه حاجي علي مراغه اي (حاجب الدوله) را مأمور قتل اميركبير كرد.

اميركبير در محرم 1268 از مقام صدارت عظمي عزل شد و در شب شنبه 18 ربيع‌الاول 1268 توسط حاجب‌الدوله در حمام فين كاشان به قتل رسيد.

منابع

ملكي، حسين. زندگاني ميرزاتقي خان اميركبير. تهران، علمي، 1323.

آدميت، فريدون. اميركبير و ايران. تهران، خوارزمي، 1348.

كاشفي، محمد. قائم مقام فراهاني و اميركبير. تهران، حافظ نوين، 1376 .

كاو جبلي، عليرضا. سياست خارجي اميركبير. تهران، جويا، 1371.

نامه هاي اميركبير به انضمام رساله نوادر الامير. تهران، نشر تاريخ ايران، 1371.

احمد پناهي، محمد. اميركبير تجلي افتخارات ملي. تهران، كتاب نمونه، 1374.

اقبال آشتياني، عباس. ميرزا تقي خان اميركبير. تهران، دانشگاه تهران، 1340 .

حكيمي، محمود. داستانهايي از زندگاني اميركبير. تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1372.

روشني زعفرانلو، قدرت‌الله. اميركبير و دارالفنون. تهران، دانشگاه تهران، 1354.

نجمي، ناصر. چهره امير. تهران، عطايي، 1368.

هاشمي رفسنجاني، علي اكبر. امير كبير يا قهرمان مبارزه با استعمار. قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1363.

زاهدي، پرويز. ميرزا تقي خان اميركبير. تهران، سروش، 1365.

انقطاع، ناصر. اميركبير فرزند خلف ايران. تهران، دانشگاه علوم ارتباطات اجتماعي، 1350.

ممکن است شما دوست داشته باشید
2 نظرات
  1. فاطمه می گوید

    خيلي عالي بود مطالبتون خيلي به دردم خورد. مرسي.

    1. یونس می گوید

      @فاطمه, مطلب دارای بعضی ایرادها هست

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.