امام ابوجعفر محمد بن علی 2
شمایل و سیره. در منابع، در باره اوصاف ظاهری امام روایاتی آوردهاند، اما بیش از همه، بر صفات و رفتارهای اخلاقی ایشان تأكید شدهاست؛ چنان كه لقب جواد حاكی از آن است كه آن حضرت اهل دهش و بخشش و به سخاوت مشهور بود (رجوع کنید به ذهبی، ج5، ص446؛ برای مواردی از بخششهای وی رجوع کنید به خصیبی، ص302؛ كشّی، ص245؛ ابنشعبه، ص457). ایشان در آغاز هر ماه صدقه میداد (رجوع کنید به ابنطاووس، 1414الف، ص43) ، با مردم به نیكی معاشرت و به ایشان سلام میكرد (رجوع کنید به ابنشهر آشوب، ج4، ص 382)، برای رفع گرفتاریهای مردم نزد صاحبان مناصب شفاعت میكرد (رجوع کنید به كلینی، ج5، ص11ـ 112)، از خطاها درمیگذشت(رجوع کنید به دلائلالامامه، ص401) و برای اصحابش دعا میفرمود (رجوع کنید به خصیبی، ص306ـ 307؛ كشّی، ص506، 529، 550، 611). مردم نیز به او احتراممیگذاشتند و به او علاقهمند بودند (رجوع کنید به كلینی، ج1، ص 322؛ خصیبی، ص308؛ كشّی، ص429، 476).امامجواد هر روز به مسجدالنبی میرفت و به پیامبر اكرم صلیاللّهعلیهوآلهوسلم سلام میكرد و به خانه حضرت فاطمهسلاماللّهعلیها میرفت و نماز میخواند (رجوع کنید به كلینی، ج1، ص493). وی علاقه شدیدی به نماز و دعا و به طور كلی عبادت داشت، از جمله نماز ویژهای به آن حضرت منسوب است(رجوع کنید به قطب راوندی، سلوه الحزین، ص89؛ قس ابنطاووس، 1371 ش، ص179). علاقه وی به دعا و مناجات از حجم زیاد ادعیهای كه از او نقل شده هویداست (برای نمونه دعاها و مناجاتهای آن حضرت رجوع کنید به كلینی، ج2، ص457، 534، 547، 560، ج3، ص167؛ طوسی، 1411، ص359، 566 ـ 567، 676، 798). تعویذات روزهای هفته(رجوع کنید به قطب راوندی، سلوهالحزین، ص99ـ 105) و حرز*های مشهوری(رجوع کنید به ابنطاووس، 1414 ب، ص52 ـ60؛ مجلسی، ج91، ص354ـ361) از امام نقل شده است.
امامت. ادله امامت حضرتجواد علیهالسلام، همچون دیگر امامان، نصوصعام(برای نمونه رجوع کنید به كافی، ج1، ص286ـ 292) و نصوص خاصی است كه از پیامبر اكرم و امامان علیهمالسلام بخصوص امامرضا در این باب وارد شدهاست. در منابع حدیثی شیعه احادیث و نصوص صریحی از قول امامرضا مبنی بر نصب امامجواد به عنوان امام پس از خود از طریق كسانی چونعلیبنجعفر(عموی امامرضا علیهالسلام)، صفوانبنیحیی، معمربنخالد، حسینبن یسار و كسانی دیگر كه از اصحابمعتبر و معتمد امامرضا و امامجواد علیهماالسلام بودند نقل شده است(براینمونه رجوع کنید به كلینی، ج1، ص320ـ323؛ مفید،1414، ج2، ص274- 280). از آنجا كه حضرترضا علیهالسلام خیلی دیر صاحب فرزند شده بودند، نگرانیهایی در میان شیعیان بروز كردهبود و حتی گروه واقفه، این امر را بهانه انكار امامت حضرترضا قرار داده بودند. به همینسبب، ایشان پس از ولادت فرزندشان، اعلام كردند كه این فرزند حق را از باطل جدا كرد (رجوع کنید به كلینی، ج1، ص320ـ321، 354؛ كشّی، ص553؛ مسعودی، 1424، ص217، 219؛ مفید، 1414، ج2، ص277ـ 278). پس از تولد امامجواد علیهالسلام، حضرترضا علیهالسلام به شیوههای گوناگون از جمله با نشان دادن مُهر امامت وی به یاران خود، و با ذكر اینكه مولودی با بركتتر از او زادهنشدهــ چرا كه شبههافكنی جماعت واقفه را بی اثر كردهاستــ بر امامت وی پس از خود تأكید میكردند (رجوع کنید به كلینی، ج1، ص321؛ مسعودی، 1414، ص218؛ مفید، 1414، ج2، ص278ـ 279). امامرضا شبهات راجع به خردسال بودن امامجواد برای احراز مقام امامت را هم كه بیشتر از سوی واقفه مطرح میشد با مقایسه وی با حضرتعیسی علیهالسلام رفع میكردند و توضیح میدادند كه خردسالی مانع انتصاب به مقام امامت الاهی نمیشود (كلینی، ج1، ص321ـ322، 382ـ384؛ مسعودی، 1424، ص219ـ220؛ مفید، 1414، ج2، ص276، 279). با این همه پس از رحلت امامرضا علیهالسلام، در میان شیعیان،در آغاز امر در باب تعیین و قبول امام پس از ایشان اختلاف اندكی پیش آمد (رجوع کنید به طبری، دلائلالامامه، ص388). منشأ عمده این اختلاف خردسالی امام جواد بود و حتی در این باره از خود امامجواد علیهالسلام سؤالكردند و حضرت حال خود را با امامعلیعلیهالسلام سنجیدند كه آن حضرت در نه سالگی اسلامآورد یا با حضرت سلیمان مقایسه كردند كه داوود او را در كودكی جانشین خویشكرد(رجوع کنید به كلینی، ج1، ص383-384). تردید كنندگان اظهار میكردند كه بلوغ شرط امامت است و كودك قادر به درك مسائل دقیق احكام و عقاید كه امت به آنها نیاز دارند نیست(سعدبنعبداللّهاشعری، ص95؛ نوبختی، ص87 ـ 88؛ نیز رجوع کنید به مفید، 1405، ص 256). در برابر، معتقدان به امامت امامجواد علیهالسلام چنین استدلالمیكردند كه امامان، برهان خدا و حجت او بر روی زمیناند و نباید سن آنها را ملاك قرار داد (رجوع کنید به سعدبنعبداللّهاشعری، ص95ـ96). البته، این عده در باره كیفیت و منشأ علم امام چند نظر داشتند. عدهای گفتند او از پدرش تعلیم گرفتهاست. عدهای دیگر، شروع بالفعل امامت را به پس از بلوغ موكولكردند و معتقد شدند كه امام،پس از بلوغ، از طرق مختلف، مثلاً الهام و رؤیا، به علوم امامت دست خواهد یافت، گرچه پیش از بلوغ هم امامت حق اوست، چرا كه نصامامرضا علیهالسلام بر امامت آن حضرت قرار گرفته و او تنها فرزند امام است (سعدبنعبداللّهاشعری، ص97). برخی نیز بر آنبودند كه اطاعت از اوامر و نواهی امام پیش از بلوغ واجب نیستو باید كسیاز آگاهان به علومدین و صلاح امت، تولی امر را به عهده گیرد تا امام به شرایط لازم دست یابد (همان، ص97ـ 98؛ علیبن اسماعیل اشعری، ص31). به عقیده این گروه، منشأ علم امام پس از بلوغ، الهام و شیوههای نامتداول نیست،بلكه كتب و میراث به جای مانده از پدران وی است. حتی برخی برای رفع مشكل نداشتنِ علم، گمان كردند كه برای امامان قیاس رواست، چه ایشان از خطا و اشتباه مصوناند (سعدبن عبداللّه اشعری، ص98؛ نوبختی، ص90). به عقیده جمعی دیگر، برخورداری امام از علم الاهی با خردسالی او منافاتی ندارد، زیرا وی حجت خداست و همه اسباب و عواملطبیعی برای وی فراهم است و در اینباره به برخی از انبیایپیشین، نظیر یحیی، عیسی، یوسف و سلیمان علیهمالسلام، استناد میكردند، كه بر این اساسعلم میتواند به طور لدنی در حجتخدا وجود داشتهباشد، گرچه به بلوغ نرسیدهباشد (سعدبنعبداللّه اشعری، ص98ـ99؛ نوبختی، همانجا).
شیعیان با اینكه به مسئله امامت از جنبه الاهی آن مینگریستند و به همیندلیل، سن كمِ امام در عقیده آنان خللی وارد نمیكرد، اصرار داشتند تا این وجهه الاهی در علم و دانشامام بروز یابد؛ ازاینرو، با طرح پرسشهایی، امام را میآزمودند (رجوع کنید به جعفریان، ص474) كه به امتحان وی در موسم حج توسط فقهای اصحاب انجامید (رجوع کنید به دلائلالامامه، ص388 ـ390؛ مسعودی، 1424، ص220ـ221؛ حسینبنعبدالوهاب، ص109). به جز این، در مواضع و فرصتهایگوناگون، از امامجواد علیهالسلام پرسشهای بسیاری كردهاند و آن حضرت، با وجود خردسالی، به تمام آنها پاسخ داده است(براینمونه رجوع کنید به كلینی، ج1، ص496؛ ابنشهر آشوب، ج4، ص382ـ383، 384؛ الاختصاص، ص102). اختلافها و تردیدهای مذكور، هیچگاه به بحران در جامعه شیعه نینجامید (رجوع کنید به مدرسی طباطبائی، ص88). مشكلات نظری مطرحشده پس از وفات امامرضا علیهالسلام هم به زودی پاسخهای مناسب خود را یافت و تقریباً همه پیروان تشیع، امامت امامجواد علیهالسلام را پذیرفتند (همان، ص89؛ نیز رجوع کنید به عاملی، ص26)، گر چه گروههایی مثل زیدیه و اسماعیلیه، گاهی امامت امام جواد در كودكی را مایه طعن قرار دادند (براینمونه رجوع کنید به رسی، ص99؛ یمنی، ص 252ـ253).
در منابع شیعی، برخی كرامات و امور خارقالعاده به امامجواد علیهالسلام نسبت داده شده است، از جمله سخن گفتن در هنگامولادت(رجوع کنید به دلائلالامامه، ص383ـ384؛ ابن شهر آشوب، ج4، ص394)، طیالارضاز مدینه به خراسان برای مراسم تجهیز امامرضا علیهالسلام (مسعودی، 1424، ص215ـ 216؛ ابنبابویه، 1363 ش، ج2، ص242ـ 245)، شفا دادن بیماران(كشّی، ص582؛ قطبراوندی، الخرائج، ج1، ص386ـ 387؛ ابنشهر آشوب، ج4، ص390 )، استجابتدعاهای او برای یاران و علیه دشمنانش (كلینی، ج1، ص496؛ مفید، 1403، ص191؛ ابنشهر آشوب، ج4، ص391)، اطلاع دادن از باطن و اسرار درونی افراد (كلینی، ج1، ص353؛ كشّی، ص596؛ خصیبی، ص303؛ قطبراوندی، الخرائج، ج1، ص 383، ج2، ص668)، خبر دادن از رویدادهایآینده(ابنبابویه، 1363ش، ج2، ص245؛ كشّی، ص581؛ ابنحمزه، ص518) و آگاهی از زمان شهادت خود (كلینی، ج1، ص323؛ بهاءالدین اربلی، ج3، ص153). این كرامات و، به ویژه اظهاراتی كه نشانه علم غیرمتعارف آن حضرت بود، حتیدر دل مخالفان و منكران آن حضرت تأثیر میگذاشت، به طوری كه امامت او را تصدیق میكردند (رجوع کنید به دلائلالامامه، ص401ـ 403؛ كلینی، ج1، ص495؛ مفید، 1414، ج2، ص291ـ293؛ ابنحمزه، همانجا).
اوضاع سیاسی دورانامام. خلفای عباسی از زمان امامت امامموسی كاظم علیهالسلام بر آن شدند برای جلوگیری از شورشها و قیامهای علویان و وابستگان ائمه، فعالیتهای امامان شیعه را تحتنظر بگیرند. این سیاست به زندانیشدن و در نهایت شهادت امامهفتم انجامید (رجوع کنید به جاسم حسین، ص34ـ 39؛ جعفریان، ص384ـ385، 393ـ 405؛ نیزرجوع کنید به الكاظم*، امام). مأموندر باره امامرضا علیهالسلام سیاست دیگری در پیش گرفت. او با انتصاب حضرت به ولایتعهدی و تزویج دخترش به وی، بر آن بود تا ضمن تقویت رابطهاش با امام، در میان علویان، كه بعضاً قصد قیام داشتند، شكاف بیندازد و امام را در كاخ عباسیان محصور كند (رجوع کنید به جاسمحسین، ص28، 42، 44؛ جعفریان، ص431ـ436؛ نیز رجوع کنید به الرضا*، امام). وی همین سیاست را در مورد امامجواد ادامه داد و امفضل را به عقد او در آورد تا از اینطریق وی را تحتنظر بگیرد(جاسمحسین، ص28). این تصمیم چندانخوشایند عباسیان نبود و از بیم آنكه سرانجامِ مأمون با امامجواد علیهالسلام، به آنچه در مورد امامرضا رخ داد ختم شود، مأمون را از این كار برحذر داشتند (رجوع کنید به مفید، 1414، ج2، ص281). با این حال مأمون به امامجواد بسیار ابراز علاقه و او را تكریم و تعظیم میكرد (همان، 1414، ج 2، ص281، 288).
از روزگار امامصادقعلیهالسلام، ائمه از شیعیان خود وجوهشرعی و هدایایمالیمیپذیرفتند (رجوع کنید به صفار قمی، ص119؛ كلینی، ج2، ص512؛ حسینبنعبدالوهاب، ص78؛ قطب راوندی، الخرائج، ج2، ص777؛ نیز رجوع کنید به الصادق*، امام)، ولی امامصادق كسی را وكیل در اخذ اموال نكردهبود. نظام وكالت را امامكاظم علیهالسلام بنیان گذاشت. وكلای امام در شهرهای مختلف زندگی میكردند (رجوع کنید به كشّی، ص446ـ447، 459، 597 ـ 598). حضرترضا علیهالسلام تشكیلات منظمی را كه پدرشبنا نهاده بود حفظ كرد و از جانب خود، در همه نقاط وكلایی گماشت(رجوع کنید به كشّی، ص506؛ نجاشی، ص197، 447). وكلای امامرضا نیز پس از امتحان حضرتجواد در موسمحج و پیبردن به حقانیت آن حضرت، فعالیت خویش را ادامه دادند (رجوع کنید به جاسمحسین، ص45). شیعیان امامی كه در سراسر بلاد اسلامی پراكندهبودند (رجوع کنید به جعفریان، ص492ـ494)، به جز در ایام حج، كه مستقیماً با امامجواد ملاقات میكردند، از طریق وكلای وی در شهرها با او ارتباط داشتند كه برخی از آنها عبارتاند بودند از علیبنمَهْزیار در اهواز (نجاشی، ص253)، ابراهیمبنمحمد همدانی در همدان(كشّی، ص611ـ612)، یحییبنابیعمران در ری(قطبراوندی، الخرائج، ج2، ص669؛ قسابنشهر آشوب، ج4، ص397: یحییبنعمران)، یونسبنعبدالرحمان و ابوعمرو حَذّاء در بصره(كلینی، ج5، ص316؛ كشّی، ص487ـ 488)، علیبنحسان واسطی در بغداد (مسعودی، 1424، ص223)، علیبناسباط در مصر(كلینی، ج1، ص494)، صفوانبنیحیی در كوفه (كشّی، ص508؛ نجاشی، ص197)، صالحبن محمدبن سهل و زكریابن آدم در قم(كلینی، ج1، ص548؛ كشّی، ص503؛ برای توضیح بیشتر رجوع کنید به جباری، ص47ـ341). حضرت جواد علیهالسلام علاوه بر وكلای ثابت و مقیم، گاه نمایندگانی ویژه به شهرها میفرستاد تا وجوه شرعی و نیز مبالغی را كه نزد وكلای مقیم بود، جمعآوریكنند (رجوع کنید به كشّی، ص596). پارهای از شیعیان امام اجازه یافتند به دستگاهخلافت وارد شوند و برخی از آنان حتی به مقامات بالا رسیدند (رجوع کنید به جاسمحسین، ص46)، از جمله محمدبن اسماعیلبن بَزِیع، وزیر بود (نجاشی، ص331)؛ حسینبن عبداللّه نیشابوری،حاكم بست و سیستان و حكمبنعلیا اسدی حاكم بحرین بود كه این دو مخفیانه به امامجواد علیهالسلام خمس میپرداختند (كلینی، ج5، ص111؛ طوسی، 1363 ش، ج2، ص58). همگی این موارد از فعالیتهای مخفی سازمان وكالت، به منظور هدایت امور مالی و مذهبی شیعه امامیه بود.
مآخذ امامیه درباره اقداماتنظامی سازمانوكالتسكوتكردهاند، اما جاسمحسین(ص46ـ47) قیام قم و سركوب آن را ــ كه به دستور مأمون در سال210 صورت گرفت و در آن یحییبن ابی عمران، یكی از وكلای امامجواد علیهالسلام، به قتل رسید (رجوع کنید به ازدی، ص368) ــ با فعالیتهای سیاسی وكلای امام مرتبط دانسته است. به نظر او (جاسمحسین، همانجا)، مأمون، كه امامجواد را با این شورشها مرتبط میدانست،در 215 او را از مدینه به بغداد فراخواند و از وی وی خواست با همسرش،امفضل كه نزد پدر بود، به مدینه بازگردد. این ازدواج نه موجب حمایت حمایت امامیه از مأمونشد و نه قیامهای قم را متوقف ساخت. جعفربنداوود قمی، از رهبران این قیام كه به مصر تبعید شده بود، در 216 از مصر گریخت و بار دیگر در قم قیام كرد و لشكر مأمون را شكست

