زندگینامه تامس مور
سر تامس مور یا قدیس تامس مور (Sir Thomas More) (زادهٔ ۷ فوریهٔ ۱۴۷۸ در لندن — درگذشتهٔ ۶ ژوئیهٔ ۱۵۳۵ در انگلستان)، یکحقوقدان، نویسنده، فیلسوف اجتماعی، سیاستمدار، و انسانگرای دوران نوزایش انگلیسی بود .

او مشاور مهمی برای هنری هشتم انگلستان بود. مور از اکتبر ۱۵۲۹ تا ۱۶ ماه مه ۱۵۳۲ صدراعظم بود. پاپ پیوس یازدهم در سال ۱۹۳۵ مور را قدیس اعلام کرد. کلیسای انگلستان از او به عنوان “شهید اصلاحات” یاد میکند. او از مخالفان و رقبای اصلاحات پروتستان و به صورت مشخص مارتین لوتر و ویلیام تیندیل بود. مور برای نخستین بار از واژه ی “اتوپیا” (آرمان شهر) استفاده کرد – نامی که او به کشور-جزیرهای ایدهآل داد که سیستم سیاسیاش را در کتاب اتوپیا (چاپ ۱۵۱۶) شرح میدهد. او در برابرخواست شاه برای جدایی از کلیسای کاتولیک به مخالفت برخاست و پذیرش شاه به عنوان رئیس عظمی کلیسای انگلستان را رد کرد، عنوانی که مجلس طی مصوبه ی اعظمیت ۱۵۳۴ اعطا کرده بود. پس از خودداری او از سوگند خوردن که طی مصوبه ی جانشینیِ ۱۵۳۴ الزامی شده بود به زندان افتاد، چرا که مصوبه قدرت پاپ و زناشویی هنری با کاترین ِ آراگون را زیر سوال میبرد. در سال ۱۵۳۵ به جرم خیانت محاکمه شد و محکوم به گواهی دروغ گشته، سرش را از تنش جدا کردند. روشنفکران و سیاستمداران در سراسر اروپا از اعدام مور شگفت زده شدند. اراسموس بر او چون کسی درود فرستاد که” روحش از هر برفی پالوده تر و نبوغش چنان، که مانندش را انگلستان هرگز ندیده و نخواهد دید”. دو قرن بعدجاناتان سویفت گفت که او” شخصی از بالاترین درجات اخلاق که این سرزمین تا به حال به خود دیده است”، بود. دیدگاهی که ساموئل جانسون نیز بر آن بود. هیو ترور-روپر تاریخدان در سال ۱۹۷۷ گفت که مور”نخستین مردیانگلیسی بود که ما احساس میکنیم میشناسیم، قدیس ترین ِ انسانگرایان و انسان ترین قدیسان ، مرد جامع ِ رنسانس خنک شمالی ما” بود.
اوایل زندگی
متولد میلک استریت لندن، در ۷ فوریهی ۱۴۷۸ ، تامس مور فرزند سر جان مور، وکیلی موفق و همسرش اگنس (با نام دوشیزگی گرانجر) بود. مور به تحصیل در مدرسه ی سنت آنتونی(یکی از بهترین مدارس آن دوران لندن) پرداخت. سپس او سال های ۱۴۹۰ تا ۱۴۹۲ به تحت عنوان خدمتکار در خانهی جان مورتن اسقف اعظم کانتربوری و صدراعظم انگلستان سپری کرد. مورتن مشتاقانه پشتیبان “آموزه ی نوین” رنسانس بود و ارزش فراوانی برای مور جوان قایل بود. از آنجایی که باور داشت مور توانایی های بالقوه ی فراوانی دارد او را نامزد جایگاهی در دانشگاه آکسفورد کرد. جایی که مور در ۱۴۹۲ مطالعاتش را آغاز کرد. مور در آکسفورد آموزشی کلاسیک را دریافت کرد. او شاگرد توماس لیناکر و ویلیام گروسین بود. پس از کسب مهارت در لاتین و یونانی مور در ۱۴۹۴ تنها پس از دو سال به اصرار پدرش برای پیگیری حرفه ی وکالت آکسفورد را به قصد لندن ترک کرد. در ۱۴۹۶ او دانشجوی “لینکلن این” شد و تا ۱۵۰۲ در آنجا ماند تا اجازه ی حضور در دادگاه را یافت.
درباره توماس مور
دزیدریوس اراسموس که از دوستان مور بود به او عنوان «مردی چهارفصل» (به لاتین: Omnium horarum homo) را داد که بعدها با نمایشنامهها و نیز فیلمی با عنوان مردی برای تمام فصول (ساخته فرد زینمن) همهگیر شد.[۱]
پانویس
- پرش به بالا↑ آرمانشهر (یوتوپیا)، تامس مور، ترجمهٔ نادر افشار نادری و داریوش آشوری، صفحه ۱۵.
————————————————-
پس از ماكياولي[1] معروفترين نويسندهی قرن شانزدهم و از متفكران دورهی نوزايي توماس مور ميباشد.[2] او فلسفهی مدرسي را نكوهيد و پيرايش جامعهی روحانيون از درون را خواستار شد. زيرك، بذلهگو و باهوش بود اما به معناي متداول فيلسوف نبود. او اومانيست ولي در عين حال عميقا متدين بود. توماس مور در سال 1472م يا 1478م در يك خانوادهي ونيزيالاصل كه از چندين سال پيش به انگلستان نقل مكان كرده بودند در لندن متولد شد. پدرش در شوراي پادشاهي قاضي و از نجباي درجه دوم بود. توماس مور در آكسفورد به تحصيل زبانهاي كلاسيك (يوناني و لاتين) پرداخت و در آنجا با «اراسموس» (نويسندهی كتاب ستايش ديوانگي) اهل «رتردام» آشنا شد و در نتيجهی آموختن زبان يوناني، كتاب «جباركشي» (ستمگركشي) اثر «لوسين»[3] را از يوناني به لاتين ترجمه كرد و چون در آن زمان آموختن زبان يوناني غيرمعمول بود، در حق او پنداشتند كه به كفر دوران باستان گرايش دارد. مقامات دانشگاه و پدرش به او اعتراض كردند و مور از دانشگاه اخراج شد.[4] در نوزده سالگي در روم يك سلسله سخنراني دربارهی «شهر خدا» اثر سن آگوستين ايراد كرد. كمي بعد او وارد يكي از صومعههاي فرقهی شارتر شد[5] و مدت چهار سال بيآنكه سوگند سهگانهی «فقر، اطاعت و عفت» ياد كند در آنجا ماند. سپس گويا به توصيهی اراسموس ـ اسقف كامبراي ـ صومعه را ترك كرد، ازدواج نمود و به شغل وكالت پرداخت.[6]
مور در سال 1504م نمايندهی مجلس عوام انگلستان شد و رهبري مخالفت با تقاضاي هنري هفتم را براي افزايش ماليات برعهده گرفت. در اين كار توفيق يافت ولي پادشاه بر او خشم گرفت. با درگذشت پادشاه در 1509م مور به وكالت دعاوي بازگشت و مورد لطف و عنايت هنري هشتم قرار گرفت و در سال 1514م به او لقب سر داده شد[7] و بهعنوان سفير به چند مأموريت فرستاده شد. پس از بركناري «ولسي»، هنري هشتم مور را نخستوزير كرد اما بهزودي مورد غضب شاه قرار گرفت. اختلاف مور با شاه به تصميم هنري هشتم مربوط بود كه ميخواست زن خود، «كاترين آرگوني» را طلاق دهد و با «بولين» ازدواج كرد. نتيجهي اين اختلاف بركنار شدن مور از نخستوزيري در سال 1532م بود.[8] اما آنچه توماس مور را به كشتن داد، خودداري او از ياد كردن سوگند رياست بود كه پادشاه ميخواست. شاه در 1534م مجلس را واداشت قانون رياست را تصويب كند. بر طبق اين قانون پادشاه انگلستان به جاي پاپ، رئيس كليساي انگلستان ميشد. در اين قانون، سوگند رياست يا در واقع بيعت مقرر شده بود و مور از ياد كردن سوگند سرپيچيده و به جرم خيانت به مصالح عالي كشور محكوم و در سال 1535م اعدام شد.[9]
انديشههاي سياسي توماس مور
خلاصهی انديشههاي توماس مور آن بود كه جامعه را نميتوان از طريق وضع قوانين خوب اصلاح نمود، زيرا با وجود قوانين خوب باز مشكلات و معضلات باقي خواهد بود. بنابراين پيش از آنكه به تدوين قوانين خوب براي اصلاح جامعه پرداخته شود بايد علل وقوع مسايل را بررسي نمود.[10] وي براي تدوين ايدهاش كتابي به نام اوتوپيا[11] (مدينهی فاضله يا ناكجا آباد)[12] را بين سالهاي 1515م تا 1516م كه در مأموريت فلاندر بود، تحتتأثير جمهوري افلاطون و كتاب «ستايش ديوانگي» اثر اراسموس كه نشان ميدهد تعداد زيادي چيزهاي غيرعادلانه در جامعه وجود ندارند، نوشت[13]و در آن در دو بخش جداگانه ابتدا به تحليل وضع جامعهی بحرانزدهي انگليس پرداخت و سپس در بخش دوم با داستانپردازي خصوصيات يك جامعهی آرماني را به تصوير كشيد.[14]كتاب ديگر مور، «آرامش در برابر اندوه» است كه در زندان نوشته است.[15]
بخش اول كتاب اوتوپيا
اوتوپيا با شرح وضع زندگي اجتماعي انگلستان در آغاز قرن شانزدهم شروع ميشود. اين وضع چندان خوشآيند نبود، زيرا آثار جنگهاي داخلي كه كشور را در نيمهی دوم قرن پانزدهم به خون و فقر كشانده بود هنوز احساس ميشد. منازعات داخلي و اذيت و آزاري كه گروههاي پيروز، رسم بود به مغلوبين تحميل كنند باعث شده بود كه عدهی زيادي از خانوادههاي قديمي نجباي نرمانديالاصل از بين بروند و از خانوادههاي ديگر كه در سابق گمنام بودند ـ همانطور كه دورانهاي آشفتگي و دگرگوني سريع در سرنوشت مردم به وجود ميآورد ـ به درجات بالا برسند.[16]
از اينها گذشته عدهاي از مردم عادت كرده بودند كه معاش خود را از راه اشتغال در مشاغل نظامي تأمين نمايند، وقتي جنگهاي داخلي به پايان رسيد عدهی زيادي از پارتيزانهاي سابق دست به راهزني زدند كه در نتيجهی آن امنيت راهها و قلمروهاي خصوصي بهخطر افتاد. بهعلت صدور روزافزون پشم انگلستان به فلاندر بسیاري از مزارع غلات را به چراگاه مبدل كرده بودند. اين تغيير شكل استفاده از زمين، مالكين را ثروتمند ميكرد. ليكن موجب گراني قيمت نان و افزايش تعداد بيكاران ميشد. نتيجهی اين وضع كاهش يافتن دستمزدها شد كه هرچند جنبهی موقتي داشت، ليكن آثار دردناكي بهجاي گذاشت. در اين حال قانونگذاران با تشديد مجازات درصدد چارهانديشي براي اين اوضاع برآمدند. مثلا مجازات راهزني در جادههاي بزرگف مرگ تعيين شد. حتي اگر اين راهزني همراه با قتل نفس نبوده باشد.[17]
بخش دوم كتاب اوتوپيا
در بخش دوم كتاب، توماس مور جامعهی آرماني را به تصوير ميكشد. اوتوپيا شرح كشوري فرضي به نام آبراسكا[18] در نيمكرهی جنوبي است و فرمانرواي آن به نام «يوتوپوس» فرمان داده است كه پيرامون سرزمين اين كشور ترعههايی بكنند و آنرا به صورت جزيرهاي جدا از سرزمينهاي ديگر درآورند. شخصي بهنام ناخدا رافائل هيتلدئو (هيتلودي)[19] در حاليكه بهدنبال «آمريكو وسپوچي»[20] دريانوردي ميكند تصادفا به آنجا گذر ميكند و پنج سال در آنجا زندگي ميكند و فقط بدين منظور به اروپا باز ميگردد كه سازمان عاقلانه و عادلانهي آن جزيره را به اروپائيان بشناساند.[21]
مدينهی فاضلهی مور يك جامعهی سياسي است كه شكل حكومت آن دموكراسي پارلماني است و نمايندگان مجلس و مقامات دولتي از 54 شهر آن بهطور غيرمستقيم انتخاب ميشوند. و انتخاب بهاينگونه است كه هر سي خانواده يك گروه را تشكيل ميدهند، هر گروه يك مدير (مددياران) يا نماينده به نام «فيلارك» انتخاب مينمايند كه به مدت يك سال مسئوليت دارد. هر ده مدير يك نفر را از بين خود انتخاب ميكنند و اين روند ادامه داشت تا سرانجام چهار نفر انتخاب ميشوند و از بين آنها يكي را بهعنوان پادشاه انتخاب ميكنند كه تا پايان عمر و تا زماني كه از قانون تخلف نمينمود، باقي ميماند. مديران يك شورا دارند. افزون بر شوراهاي مديران يك مجلس ملي هم بود كه قوانين را تنظيم مينمود.[22]
در اوتوپيا 54 شهر وجود دارد كه بهجز پايتخت، همه از روي يك نقشه ساخته شده بودند و هر دو سال يكبار خانهها را با يكديگر عوض ميكنند. همه يك جور لباس ميپوشند، ولي ميان لباس مرد و زن و متأهل و مجرد تفاوت هست. همه چيز اشتراكي است. هر سي خانواده ناهار و شام را با هم ميخورند. دولت بهدقت ازدواج را تنظيم ميكند. دختران قبل از سن 18 و پسران قبل از سن 22 سالگي حق ازدواج ندارند. هرگونه لغزشي پيش از اين سالها بهشدت مجازات ميشود. عروس و داماد پيش از ازدواج يكديگر را برهنه تماشا ميكنند تا از نقايص جسماني يكديگر باخبر شوند. اگر نقصي در بدن باشد از ازدواج منصرف ميشوند و بدين ترتيب از طلاق بعدي اجتناب ميشود. چندهمسري اجازه داده نميشود و طلاق ناپسند است. اما در موارد قابل قبول پس از بررسي دقيق و كامل ميتوان ازدواج را منحل كرد. در مواقعي كه تعداد بچهها در يك خانواده بيش از حد لزوم افزايش يافت، كودكان زيادي آن به خانوادههاي بيفرزند داده ميشود. اگر شهري بيش از حد توسعه يابد مقداري از ساكنان آن به شهر ديگري منتقل ميشوند.[23]
در جزيره بردگاني هم بودند كه به انجام كارهاي پست و نفرتانگيز اشتغال داشتند. بعضي از اين بردگان شهرونداني بودند كه مرتكب جرائمي شده و از طريق اين بردگي موقت كيفر گناه خود را پس ميدادند. برخي ديگر از بردگان را اسيران جنگي تشكيل ميدادند.[24]
در آنجا قوانين كم و جرمها نادر هستند. نيازي به قوانين قاهرانه نيست زيرا مالكيت خصوصي وجود ندارد كه از آن حراست شود. هيچكس نميتواند چيزي داشته باشد، مگر يك شوهر يا يك زن. بنابراين تنها جرم مربوط به روابط زنان و مردان است.[25]
اساسيترين قانون اين جزيره الغاي مالكيت خصوصي است. زيرا زمينها، خانهها، كارگاهها و ذخاير مواد اوليه به دولت تعلق داشت. پول و قراردادهاي خصوصي بين افراد نيز ملغي گرديده و تمام ساكنين موظف بودند به نوبت در كار كشاورزي و كارهاي ديگر خدمت نمايند. كارهاي بيمصرف، از قبيل مزدوري، راهزني، نوكري، بانكداري و موجري وجود نداشت. شش ساعت كار در روز كافي بود تا تمام نيازمنديهاي جامعه برطرف شود و هر خانواده ميتوانست به انبارهاي عمومي مراجعه كرده و بهقدر مايحتاج خود از مواد مصرفي برداشت نمايد. اين آزادي در برداشت موجب افزايش مصرف نميشود، زيرا هيچ نوع تجملپرستي و تمايل به انباشت كالا در مردم وجود نداشت.[26]
در اوتوپيا تمام اديان بهطور برابر از آزادي كامل برخوردارند. حتي براي كافران و مشركان هيچ مجازات درنظر گرفته نشده بود. و فقط از مشاغل عمومي و حقوق مدني محروم بودند. ديني كه اكثر ساكنين اوتوپيا به آن اعتقاد داشتند، دئيسم يا خداپرستي توأم با پرستش طبيعت بود. سختگيري ديني، جسارت به اديان ديگر و غيره بهكلي ممنوع و مجازات آن تبعيد از جزيره بود.[27]ساكنان اوتوپيا معتقد نيستند كه همهی مذاهب بهطور مساوي درستاند، بلكه فكر ميكنند كه تحت رژيم مداراي مذهبي، هركس ميتواند مذهب راستين خود را بيابد.
در آنجا روحانيون فضيلت برجسته دارند كه تعدادشان كم و از طريق مردم برگزيده ميشوند. مسئوليت آنها حفظ مقدسات، پرستش خداوند و نظارت بر رفتار مردم است.[28]
سياست خارجي اوتوپيا همانند سياست خارجي انگلستان بود كه از زمان پادشاهي ملكه اليزابت تا قرن نوزدهم و شايد با برخي تعديلات تا قرن بيستم اجرا ميشد. جزيرهی اوتوپيا در كنار يك قارهي بزرگ واقع شده بود، سياست اهالي اتوپيا هم اين بود كه هيچيك از دول اين قاره با استفاده از ديگري برتری كسب نكند. به اين جهت ساكنين جزيره همواره تلاش ميكردند تا با دولتهاي ضعيف همپيمان شده و در داخل كشورهايي كه در صدد سلطهجويي بودند تخم نفاق و تفرقه را بيفشانند. آنها جنگ را شري مطلق ميدانند، بنابراين مردم آن درگير جنگ نميشوند؛ مگر در سه صورت:
- 1. دفاع از خاك خود در موقع هجوم خارجي،
- 2. نجات دادن خاك كشورهاي متحد از دست مهاجمان،
- 3. آزاد ساختن مللي كه تحت فشارهاي حكومتهاي جبار قرار دارند.[29]
اكنون اين سؤال پيش ميآيد كه توماس مور با نوشتن سيستم سياسي و اجتماعي در كتاب اوتوپيا، آيا انتظار داشت نتايج عملي از آن بگيرد؟ آيا واقعا بر اين باور بود كه ميتوان يك سازمان اجتماعي بر مبناي آنچه او در كتابش توصيف كرده بوجود آورد؟ جواب اين سؤالها را ميتوان ضمن نتيجهگيري كه خود او در پايان كتاب ميكند پيدا كنيم. در اين نتيجهگيري مور تأكيد ميكند كه اوتوپيا نميتواند بهطور كوركورانه سرمشق قرار گيرد ليكن ميتواند چيزهاي زيادي را به ما بياموزد تا شرايط سياسي و اجتماعي اروپا را كه دچار نقايص بسيار است اصلاح كنيم.[30]
اثر مور تأثير بسيار عميقي در شكل گرفتن نظريهی كمونيسم بهويژه در نيمهی دوم قرن هيجدهم داشت. ولي پيش از آنكه تأثيري چنين دور داشته باشد، نبايد نفوذ آن را در نهضتي كه از لحاظ زماني نزديكتر به زمان پيدايش آن بوده را ناديده گرفت و آن عبارت از نفوذي است كه در قرن شانزدهم در طرز تفكر مرداني كه نهضتهاي مذهبي با گرايشهاي سوسياليستي را در آلمان رهبري ميكردند، به جاي گذاشت.[31]
تفاوت جمهوري افلاطون[32] و اوتوپياي توماس مور
- 1. جمهوري افلاطون يك آرستيوكراسي است كه فيلسوفشاهي بر آن فرمان ميراند. در آن مردم عادي جايگاهي ندارند. اما اوتوپياي مور، دولتي بسيار دموكراتيك است. حكومتي توسط مردم براي مردم. مردم نهتنها مجريان را انتخاب ميكنند، بلكه مرجع نهايي همهي قدرتها و اختيارات هستند.
- 2. مور كمونيسم افلاطوني زنان و كودكان را نپذيرفت و خانواده را پايهی سازمان اجتماعي دانست.
- 3. مور همزيستي مسالمتآميز مذاهب گوناگون را پذيرفت اما در جمهوري افلاطون، دولت جاي خدا را گرفته بود و همهي شهروندان بايد آن را پرستش ميكردند و به آن احترام ميگذاشتند. هيچ دين ديگري نميتوانست در آن وجود داشته باشد و با هيچ يك از آنها مدارا نميشد. مور سياست را به كل از دين جدا كرد.
- 4. در جمهوري افلاطون سه طبقه وجود دارد كه نمايندهی سه عنصر در ذهن انسان هستند. مور انسانها را دستهبندي نكرد و همهی آنها را برابر ديد.
- 5. پايهی جمهوري افلاطون عدالت بود. عدالت بدان معنا دانسته شد كه هركس در يك زمان يك كار انجام ميدهد و در كار ديگران دخالت نكند. در مدينهی فاضلهی مور عدالت در برابري انسانها دانسته و به تخصص كاري هم توجه نشد در حاليكه در جمهوري تخصص وجود و اهميت دارد.
- 6. در اوتوپياي مور شهروندان بايد تربيت و آمادگي نظامي بيابند اما در جمهوري فقط آنها كه نيروي روحيه در آنها برتر بود براي تربيت نظامي برگزيده ميشدند.[33]
[1]. رك. شواليه، ژان ژاك؛ آثار بزرگ سياسي از ماكياولي تا هيتلر، ترجمهی لیلا سازگار، تهران، مركز نشر دانشگاهي، 1373، چ اول، صص35ـ7، و عنايت، حميد؛ بنياد فلسفهی سياسي در غرب از هراكليت تا هابز، تهران، زمستان، 1386، چ پنجم، صص173ـ149 و پولادي، كمال؛ تاريخ انديشهی سياسي در غرب از ماكياولي تا ماركس، تهران، مركز، 1388، چ پنجم، صص34ـ15 و جونز، و.ت؛ خداوندان انديشهی سياسي، ترجمهی علي رامين، تهران، اميركبير، 1388، چ هفتم، جلد دوم، قسمت اول، صص58ـ17 و ماكياولي، نيكلو؛ شهريار، ترجمهی داريوش آشوري، تهران، كتاب پرواز، 1366، چ اول، صص24ـ3.
[2]. موسكا، گائتانو؛ و بوتو، كاستون؛ تاريخ عقايد و مكتبهاي سياسي، ترجمهی حسين شهيدزاده، تهران، مرواريد، 1377، چ سوم، ص157.
[3]. Lucien
[4]. راسل، برتراند؛ تاريخ فلسفهی غرب، ترجمهی نجف دريابندي، تهران، كتاب پرواز، 1373، چ ششم، ص715.
[5]. Chartroux
[6]. توماس، هنري؛ بزرگان فلسفه، ترجمهی فريدون بدرهاي، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1386، چ پنجم، ص390.
[7]. ساباين، جرج؛ تاريخ نظريات سياسي، ترجمهی بهاءالدين پازارگاد، تهران، اميركبير، 1353، چ چهارم، جلد دوم، ص87.
[8]. پازارگاد، بهاءالدين؛ تاريخ فلسفهی سياسي، تهران، زوار، 1348، چ سوم، جلد دوم، ص553.
[9]. عالم، عبدالرحمن؛ تاريخ فلسفهی سياسي غرب عصر جديد و سدهی نوزدهم، تهران، مركز چاپ و انتشارات وزارت خارجه، 1381، چ پنجم، ص59.
[10]. بخشايشي اردستاني، احمد؛ سير تاريخي انديشههاي سياسي در غرب از افلاطون تا نيچه، تهران، آواي نور، 1383، چ اول، ص95.
[11]. Utopia
[12]. رک: مور، توماس؛ اوتوپی، ترجمهی داریوش آشوری و نادر افشاری، تهران، خوارزمی، 1361، چ اول.
[13]. موسكا، گائتانو، و بوتو، كاستون، پيشين، 159.
[14]. اشرافي، مرتضي؛ تاريخ افكار سياسي در غرب، قم، مقدس، 1385، چ اول، ص105.
[15]. پازارگاد، بهاءالدين، پيشين، ص554.
[16]. طاهري، ابوالقاسم؛ تاريخ انديشههاي سياسي در غرب، تهران، قومس، 1375، چ دوم، صص185ـ184.
[17]. موسكا، گائتانو، و بوتو، كاستون، پيشين، 160ـ159.
[18]. Abraxa
[19]. Raphael Hitlodi
[20]. America vespucci دریانورد فلورانسی (1519م ـ1451م) که پس از کشف کریستف کلمپ چهار بار به دنیای جدید سفر کرد و به این جهت اولین تهیهکنندگان نقشهی دنیا نام قاره جدید را به نام او گذاشتند.
[21]. راسل، برتراند؛ پیشین، ص716.
[22]. بخشایشی اردستانی، احمد؛ پیشین، صص96ـ95.
[23]. عالم، عبدالرحمن، پیشین، ص63.
[24]. راسل، برتراند؛ پیشین، ص717.
[25]. عالم، عبدالرحمن؛ پیشین، ص64 و راسل، برتراند؛ پیشین، ص717.
[26]. راسل، برتراند؛ پیشین، ص717 و عالم، عبدالرحمن، پیشین، ص64 و طاهری، ابوالقاسم؛ پیشین، ص187 و موسکا، گائتانو؛ و بوتو، کاستون؛ پیشین، ص160.
[27]. بخشایشی اردستانی، احمد؛ پیشین، ص96 و راسل، برتراند؛ پیشین، ص717 و عالم، عبدالرحمن، پیشین، ص64.
[28]. عالم، عبدالرحمن؛ پیشین، ص64.
[29]. موسکا، گائتانو؛ و بوتو، کاستون؛ پیشین، ص163 و طاهری، ابوالقاسم؛ پیشین، ص188 و راسل، برتراند؛ پیشین، ص718.
[30]. موسکا، گائتانو؛ و بوتو، کاستون؛ پیشین، ص163 و طاهری، ابوالقاسم؛ پیشین، ص188.
[31]. بخشایشی اردستانی، احمد؛ پیشین، ص96 و موسکا، گائتانو؛ و بوتو، کاستون؛ پیشین، ص164 و طاهری، ابوالقاسم؛ پیشین، ص188.
[32]. رک: افلاطون، جمهوری، ترجمهی محمدحسین لطفی، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1357، چ اول.
[33]. عالم، عبدالرحمن؛ پیشین، صص64ـ63.


