تاریخ ما
گزیده‌ای از تاریخ و تمدن جهان باستان

زندگینامه دکتر سید علی شایگان

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/shayghan6.jpg

سید علی شایگان فرزند سید هاشم مولی رهی شیرازی در سال ۱۲۸۰ در شیراز به دنیا آمد.پس از پایان تحصیلات متوسطه مدتی به آموزگاری پرداخت و در ضمن یك دوره كامل فقه و اصول و حكمت را نزد اساتید روز آموخت .بعدها پس از گذراندن دوره مدرسه عالی حقوق به فرانسه رفته و در سال ۱۳۱۳ با اخذ درجه دكترای حقوق به ایران بازگشت و به سمت دانشیاری دانشكده حقوق دانشگاه تهران رسید و پس از مدتی هم توسط رئیس دانشكده، علامه دهخدا به معاونت دانشكده انتخاب گردید.

او در دولت قوام معاون وزیر فرهنگ شد و بعدها هم در دولت ائتلافی قوام با توده ای هاكه دكتر كشاورز عضو حزب توده ، وزیر شد تا تیرماه ۱۳۲۶ باز هم در این سمت باقی ماند و حتی هنگام برخورد با حزب توده هم وكیل آن‌ها شده بود. او پس از مدتی روابط نزدیكی با مصدق پیدا كرده و از جمله یاران وفادار و نزدیك مصدق شده بود. در مهر ۱۳۲۸ همراه با مصدق در تحصن دربار شركت كرد و بعد از تشكیل جبهه ملی دبیر جبهه ملی شد .

او در دانشگاه تهران هم به طور مرتب به روشنگری دانشجویان می‌پرداخت و حتی هنگامی كه حكومت وقت هژیر قصد داشت تعهدنامه‌ای از دانشجویان بگیرد تا در سیاست دخالت نكنند، دكتر شایگان نامه سرگشاده آیزنهاور خطاب به دانشجویان آمریكائی را ترجمه و چاپ كرد كه دانشجویان را تشویق به مشاركت در امور سیاسی كرده بود و این اقدام او موجب شد كه دولت از اخذ تعهدنامه منصرف شود. در انتخابات دوره شانزدهم دكتر شایگان به همراه مصدق به نمایندگی مردم انتخاب شد و تا به آخر به همراه مصدق از آرمان های ملی حمایت می‌كرد. وی عضو هیات خلع ید بوده و در شورای امنیت و دیوان دادگستری لاهه هم از مشاوران اصلی مصدق بود. او در مجلس هفدهم هم از یاران ثابت قدم مصدق بود.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/P_ghiam30tir_66.jpg

مظفر بقائي كرماني نماينده مجلس شوراي ملي از راست: 1- كريم سنجابي 2- حسين فاطمي 3- علي شايگان

به واقع دكتر شایگان به همراه دكتر فاطمی از چهره های برجسته چپ دولت مصدق بودند كه از نزدیك ترین یاران او بودند و پس از كودتای ۲۵ مرداد در یك سخنرانی در میدان بهارستان درباره شاه گفته بود كالائی كه قرار بود به تهران بیاید به بغداد رفت كه همین جمله بعدها موجب محكومیت او شده بود. در ۲۷ مرداد تا آخرین لحظات همراه مصدق مانده بود و به همراه او هم خود را تسلیم مقامات كرده بود. او بعدها هنگام حضور در دادگاه و مواجهه با دكتر مصدق گفته بود :

چنان پر شد فضای سینه از دوست     كه یاد خویش گم شد از ضمیرم

و در دادگاه هم با كمال احترام و افتخار از همكاری خود با دكتر مصدق یاد كرده و تا سال ۱۳۳۴ در زندان ماند و بعد هم به آمریكا مهاجرت كرده و در آنجا به او تهمت كمونیست بودن زده بودند و عجبا كه حتی كارمندان سركنسولگری هم آن را تكذیب كرده بودند.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/14esfand.6244.jpg

در کنار دکتر مصدق به ترتیب شمس الدین امیر علائی، سید علی شایگان و الهیار صالح میباشند

شایگان تا زمان انقلاب رهبرى جبهه ملى در آمریكا را داشت و هرچند كه جبهه ملى در آمریكا تا انقلاب ۵۷ بیشتر جنبه سمبلیك داشت و فعالیت آن از صدور چند اعلامیه تجاوز نكرد (تاریخ بیست و پنج ساله، غلامرضا نجاتى)، اما به هرحال وجود دكتر شایگان تكیه گاهى براى دانشجویان ملى مقیم آمریكا بود. در بخشى از نامه اى كه مرحوم مصدق در زمان، تبعید در احمدآباد (۴ مهر ۱۳۴۳) خطاب به دكتر شایگان كه در آمریكا به سر مى برده، نوشته و در آن چگونگى انحلال جبهه ملى دوم را شرح داده، آمده است:

«… خلقت ما طورى ساخته شده كه با نبودن هیچ ارتباط، مثل هم فكر مى كنیم و در مسائل سیاسى اختلاف نداریم. كما این كه جنابعالى نماینده بودید و من در راس دولت و هر دو یك جور فكر مى كردیم و هر قدمى كه بر مى داشتیم در صلاح جامعه بود و بنده هیچ وقت فداكارى هاى جنابعالى را در شوراى امنیت سازمان ملل و دیوان بین المللى لاهه فراموش نمى كنم و الحق كه قدم هاى مفیدى برای مملكت برداشتید. خواهانم خدا به شما عوض كرامت كند و ملت رنج دیده ایران قدر خدمات جنابعالی را بداند.»

دكتر شایگان در اسفند ۵۷ به ایران بازگشت و به لحاظ آنكه فردی دانشمند ، حقوقدان و ادیب بوده و از همه مهمتر دست راست دكتر مصدق بود از سوی گروه های مختلف كاندیدای ریاست جمهوری شد اما ظاهرا با پاسخ سرد آیت الله خمینی روبرو شده بود. او پس از بازگشت به ایران نظراتی درباره مساله اسلام ، روحانیون ، عدم امكان بازگشت به اوضاع صدر اسلام و حكومت آینده ابراز داشت كه موجب واكنش آیت الله شریعتمداری شده بود. او در مورد حكومت آینده ایران گفته بود:

«در این كشور باید یك دولت مورد قبول، از نقطه نظر بین المللی روی كار آید.»

در ادامه خواستار برگزاری دادگاه علنی برای محاكمه متهمان رژیم گذشته گردیده و در پاسخ به سئوالی در مورد نقش آینده آیت الله خمینی گفته بود : حضرت آیت الله همان طور كه اعلام داشتند ایشان فقط ارشاد ملت و حكومت را برعهده خواهند داشت. شایگان علاوه بر این خواستار برچیده شدن ارتش باقی مانده از رژیم قبل و تشكیل یك ارتش جدید شد. در مورد سیاست خارجی هم خواستار اعمال سیاست موازنه با اتحاد شوروی و ایالات متحده شد ولی گفته بود نباید تحت تاثیر هیچ یك از این دو نیرو قرار بگیریم. این مصاحبه دكتر شایگان، واكنش آیت الله شریعتمداری را در پی داشت و ایشان طی مصاحبه ای با خبرگزاری پارس، سخنان شایگان را تفرقه اندازانه خواند و در قبال اظهارنظر شایگان در مورد حكومت صدر اسلام با بیان اینكه «اظهارنظر پیرامون مسائل اسلامی تنها از طرف مراجع تقلید و مجتهدین عالی مقام قابل قبول است» سخنان شایگان را غیرقابل قبول دانست و این دخالت را مانند دخالت یك شخص ناآگاه به طبابت در كار طبابت تشبیه كرد و در پاسخ به سئوال خبرنگار خبرگزاری پارس كه مدعی شده بود شایگان از لفظ نامناسبی استفاده كرده است، خواهان عذرخواهی رسمی شایگان از روحانیت شد و در مورد انحلال ارتش هم سخنان شایگان را غیرمنطقی خواند و تنها خواستار پاكسازی ارتش شد.

اما دكتر شایگان هم در قبال سخنان آیت الله شریعتمداری نامه ای به روزنامه ها ارسال كرد كه در آن پاسخ مبسوطی به حملات او داد. وی در این نامه ادعای نامزدی ریاست جمهوری را تكذیب كرد و در پاسخ به سخنان شریعتمداری از سوابق فعالیت های فقهی خود در دوران مختلف تحصیل و تدریس یاد كرد و در بخشی از نامه خود نوشت:

«این امر صحیح نیست كه هر كسی معمم نیست، فقیه نیست. اگر چنین باشد مردم باید سكوت كنند و فقط روحانیون برای آنها تصمیم بگیرند، چنین چیزی غیرممكن است.»

و در ادامه باز هم به برچیده شدن ارتش باقی مانده از رژیم گذشته تاكید كرد. وی در ادامه این نامه با تاكید بر اینكه تمامی كسانی كه لباس مذهبی می پوشند لزوماً خادم اسلام نیستند، ضمن ابراز ارادت به روحانیون حقیقی مثل آیت الله خمینی گفت:

چه كسی می تواند انكار كند كه برخی ملا نمایان مقرری بگیر دربار شاه بودند؟

وی در انتهای نامه با بیان اینكه مسئله دموكراسی مهمترین مسئله نزد آزادیخواهان است، از خبرگزاری پارس به خاطر این كه در سئوالات به طور عمد سعی بر عصبانی ساختن آیت الله شریعتمداری كرده بود، ابراز گلایه كرد.

http://mandegar.tarikhema.org/images/2011/05/P_ghiam30tir_72.jpg

احمد زيرك زاده، كاظم حسيبي، كريم سنجابي، علي شايگان، يوسف مشار، ابوالحسن حائري زاده

سخنرانی بعدی دكتر شایگان روز شنبه ۲۹ اردیبهشت ۱۳۵۸ به مناسبت یكصدمین زادروز دكتر مصدق صورت گرفت كه در جمع باشكوهی كه به همین مناسبت جمع شده بودند، از برخی محدودیت ها گلایه و ضمن درخواست تضمین آزادی های لازم در قانون اساسی جدید، خواستار آزادی بیشتری در عرصه سیاست و بیان شد. عملاً این سخنرانی و سخنرانی او در گردهمایی كانون وكلا (یكشنبه ۶ خرداد ۵۸) از آخرین فرصت های او برای فعالیت مجدد در عرصه سیاست بود و كمتر از یك ماه بعد (۲۰ خرداد ۵۸) اعلام شد كه شایگان به قصد معالجه برای مدتی نامعلوم تهران را به مقصد آمریكا ترك كرده است. با آمدن او خبرگزاری ها او را اولین رئیس جمهور ایران خوانده بودند، ولی در گذر ایام این احتمال برای سیاستمدار سالخورده ایرانی از میان رفت. به گفته بهنود، در حقیقت چیزی جز زمان، با انتخاب او به ریاست جمهوری مخالف نبود. دكتر شایگان مجدداً در تاریخ شنبه ۹ تیر ۵۸ از آمریكا به تهران بازگشت و در فرودگاه با بی اساس خواندن شایعه سفر همیشگی خود به آمریكا تاكید كرد: هرچه نیرو دارم در راه مبارزه برای آزادی به كار می برم. از آخرین مصاحبه های شایگان می توان به مصاحبه او در تاریخ جمعه ۱۵ تیر ۵۸ اشاره داشت كه در آن از جبهه ملی انتقاد كرد و وضع كنونی جبهه ملی را متناسب با سنت و ارزش تاریخی آن ندانست و در روز جمعه ۲۹ تیر ۵۸ كه ده ها هزار نفر از مردم به دعوت احزاب ملی و شخصیت های مستقل بعد از ۲۶ سال بر مزار شهدای ۳۰ تیر رفتند، پیام دكتر شایگان قرائت شد.

دكتر شایگان در گردهمایی جبهه دموكراتیك ملی در ۹ خرداد ۱۳۵۸ در محوطه دانشگاه تهران نطق مهمی ایراد كرد كه جنبه انتقاد از وضع سیاسی موجود داشت. پس از پایان میتینگ شركت كنندگان مورد حمله و ضرب وشتم مخالفان قرار گرفتند و چند نفر مجروح شدند . این میتینگ در واقع آخرین حضور جدی دكتر شایگان در عرصه سیاست بود و پس از آن برای همیشه ایران را ترك كرد و به آمریكا رفت تا این كه در تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۳۶۰ ساعت یك بامداد به وقت ایران و در حالی كه شش روز از بیهوشی كامل او به علت سكته مغزی می گذشت، در بیمارستان نیوجرسی آمریكا درگذشت. (بخشی از روزنامه شرق ،۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۴)

دكتر شایگان تا آخرین لحظه زندگی قلبش به عشق ایران می تپید و از همین رو بعد از مرگ، جنازه او را به ایران منتقل كردند تا در بهشت زهرا آرامش ابدی را جست وجو كند.

منابع : سرنوشت یاران دكتر مصدق / تالیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی

 

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.