فلسفه سقراط
2- فلسفه سقراط (متن کوتاهی از ویل دورانت – تاریخ تمدن-یونان باستان-فلسفه سقراط)
در پشت روش سقراط فلسفهاي بود پر از گريز و طفره و تجاهل، مقدماتي و بي نظم، اما چنان واقعي كه فيلسوف عملا براي آن از جان خود گذشت. در نظر اول، چنين به نظر ميرسد كه سقراط فلسفه اي ندارد; سبب اصلي اين امر آن است كه وي نظريه نسبي بودن معرفت را از پروتاگوراس پذيرفته بود، در هيچ مورد جزما و قطعا حكمي نميكرد، و تنها چيزي كه بر آن يقين داشت جهل خودش بود.

وي، گرچه به بيديني محكوم شد، دست كم خدايان را با زبان ستايش ميكرد، در مراسم مذهبي شهر شركت ميجست، و هرگز كسي از او سخن كفرآميز نشنيد. سقراط ميگفت كه در همه تصميمات منفي مهم خويش از هاتفي دروني و قلبي، كه يكي از آيات آسماني است، تبعيت ميكند. شايد اين سخن نيز يكي از تجاهلات و طنزهاي سقراطي باشد; و اگر چنين بوده، سقراط در حفظ و تثبيت آن توفيق كامل يافته است.
اين، يكي از موارد بسياري است كه وي به غيبگويي كاهنان و عالم رويا تشبث جسته و آن را الهام و پيام خدايي دانسته است. او ميگفت كه نظم و نسق جهان، و طرح و نقشه آن، واضحتر از آن است كه بتوان عالم وجود را ساخته تصادف و معلول علتي غيرعاقل دانست. سقراط درباره حيات ابدي سخن قاطع نميگويد; در رساله فيدون سخت بدان اعتقاد ميورزد، ولي در دفاعيه خويش چنين بيان ميدارد: ((اگر قرار بر آن باشد كه من خود را فرزانهتر از ديگران بدانم، تنها از آن روست كه هرگز گمان نداشتهام كه از جهان آخرت باخبرم و ميدانم كه از آن هيچ خبر ندارم.))
در رساله كراتولوس نيز، بر همين وجه، درباره وجود خدايان اظهار بيخبري ميكند و ميگويد: ((از خدايان ما هيچ نميدانيم.)) وي به پيروان خويش همواره اندرز ميداد كه در اين گونه مسائل بحث نكنند و، چون كنفوسيوس، از آنان ميپرسيد كه آيا امور بشري را چنانكه بايد دريافتهايد كه اكنون به حل مشكلات آسماني پرداختهايد سقراط بر آن بود كه برترين كاري كه در اين جهان از ما ساخته است آن است كه به جهل خويش اعتراف كنيم و تابع غيبگوي دلفي شويم; در پاسخ كساني كه از وي ميپرسند خدايان را چگونه عبادت كنيم، ميگويد: ((بدان طريق كه قانون كشورتان حكم ميكند.)) سقراط در مورد علوم طبيعي شكاكتر از اين بود، و ميگفت كه تحصيل اين علوم بايد تنها تا حدي باشد كه ما را در زندگاني رهبري كند. بيش از آن حد، مايه پريشاني فكر و گمراهي عقل خواهد بود; هر رازي كه گشوده گشت، رازي ژرفتر پديد ميآرد. سقراط، هنگامي كه جوان بود، نزد آرخلائوس به تحصيل علوم طبيعي پرداخت. و چون مردي كامل شد، آن را به عنوان اسطورهاي كم و بيش قابل تحسين ترك گفت.

از حقايق و اصول روي برتافت و به ارزشها و غايتها توجه نمود. گزنوفون گويد: ((سقراط هميشه از امور بشري بحث ميكرد.)) سوفسطاييان نيز از علوم طبيعي به سوي امور انساني ((روي كردند)) و به تحقيق در احساس و ادراك معرفت پرداختند، اما سقراط بيشتر در اين مسائل فرو رفت و اخلاق و مقاصد انسان را مورد مطالعه قرار داد. ((اي ائوتودموس، آيا هرگز به معبد دلفي رفتهاي)) ((آري، دوبار.)) – ((و آيا ديدهاي كه بر ديوار آن نوشته شده است خود را بشناس)) – ((آري، ديدهام.)) ((و آيا در آن تامل كرده، و كوشيدهاي كه خود را بيازمايي و بر چگونگي اخلاق و خصايل خويش آگاه شوي)) از اين روي، فلسفه در نظر سقراط نه خداشناسي بود، نه ماورا الطبيعه، و نه تحقيق در طبيعت. او فقط علم اخلاق و سياست را فلسفه ميدانست، و منطق را نيز مقدمه و وسيله آن ميشمرد.

سقراط در اواخر عصر سوفسطاييان به وجود آمده بود، و دريافته بود كه اين گروه وضعي بس خطير در تاريخ فرهنگ جهان پديد آوردهاند، زيرا اساس ماوراي طبيعي اخلاقيات را سست و متزلزل ساختهاند. سقراط، به عوض آنكه بيمناكانه به سوي عقايد باستاني موجود روي كند، گامي به پيش گذارد و عميقترين مسئلهاي را كه در علم اخلاق مطرح ميشود به ميان نهاد: آيا ميتوان علم اخلاق را براساس طبيعت مبتني دانست و اگر به ماوراالطبيعه اعتقادي نباشد، آيا اخلاق وجود تواند داشت آيا فلسفه، كه با آزادي فكري كه آورده است تمدن بشري را به زوال تهديد ميكند، خواهد توانست با وضع قوانين اخلاقي موثر و غير مذهبي بشريت را از نابودي نجات بخشد سقراط در رساله ائوتوفرون ميگويد: ((خوبي نه از آن روي خوب است كه خدايان آن را پسنديدهاند، بلكه چون خود خوب بوده، خدايان را خوش آمده است.)) اين سخن، فلسفه را به انقلاب برميانگيزد. مفهوم خوبي براي او از خداشناسي سخت جداست، و به حدي زميني است كه با سودمند بودن يكي است.

سقراط خوبي را امري كلي و مجرد نميداند، بلكه براي آن مقاصدي خاص و عملي در نظر دارد و معتقد است كه خوب آن است كه براي ((امر خاصي خوب باشد.)) در نظر او، خوبي و زيبايي دو صورتند از سودمند بودن و فايده انساني داشتن; حتي يك سبد سرگين، اگر چنانكه بايد با مقصود متناسب باشد، زيبا خواهد بود. از اين روي (به عقيده سقراط) هيچ چيز چون دانش و معرفت سودمند نيست. دانش عاليترين فضيلت است، و جهل رذيلت محض گرچه در اينجا ((فضيلت)) به معني برتري و علو است، نه پاكي و تقوا. بدون دانش شايسته، عمل درست ميسر نيست; و با دانش كامل، مردم جز كار درست هيچ نتوانند كرد. كسي به كاري كه بداند خطاست دست نخواهد زد يعني كار خطا با عقل سازگار نيست و زيانش به خطاكار ميرسد. عاليترين خير، سعادت است; و بهترين وسيله درك سعادت، دانش وذكات.

سقراط ميگويد: اگر دانش و معرفت برترين فضيلت باشد، ناچار آريستوكراسي (حكومت اشراف) بهترين نوع حكومت خواهد بود، و دموكراسي هيچ معنايي نخواهد داشت. گزنوفون از قول سقراط ميگويد: ((برگزيدن حكام به حكم قرعه كاري است بس سخيف و نامعقول. چه حتي تصور آن را هم نميتوان كرد كه سكاندار، بنا، ني نواز، و يا پيشهور ديگري را با قرعه معين كنند; حال آنكه ناشايستگي اين گونه كسان بسيار كمزيانتر است از بيكفايتي آناني كه حكومت و دستگاه اداره كشور را مختل ميسازند. سقراط ستيزه جويي مردم آتن را مذمت ميكند، بر حسد پرهياهويي كه به يكديگر ميورزند عيب ميگيرد، و خصومت احزاب و منازعات كينه توزانه آنها را قبيح ميشمرد. وي ميگويد: ((بيم آن دارم از اين جهات بليهاي بر كشور وارد شود كه از حدود توانايي و طاقتش افزون باشد.)) سقراط نجات آتن را تنها در آن ميدانست كه دانش و كفايت بر آن حكومت كند. و راه وصول به اين مقصود قرعه كشي نميتوانست بود، زيرا صلاحيت و شايستگي سكانداران، نوازندگان، پزشكان، و درودگران نيز بدين طريق معين نميگرديد. همچنين زور و ثروت نيز نبايد كسي را به مقام و منصبي برساند.
در نظر او، سلطنت استبدادي و حكومت توانگران نيز چون دموكراسي مذموم است; و تنها نظام پسنديده و معقول، نظام آريستوكراسي است كه در آن مقامات و مناصب دولتي تنها به كساني ميرسد كه شايستگي فكري و عقلي دارند و در اين كار تعليم و ورزيدگي يافتهاند. سقراط، علي رغم انتقاداتي كه بر دموكراسي آتن وارد ميساخت، به منافع و مزاياي آن معترف بود، و آزادي و فرصتهايي را كه در آن نصيبش شده بود قدر ميشناخت. وي به برخي از پيروان خود كه ميخواستند ((بازگشت به طبيعت)) را تبليغ كنند ميخنديد; و نسبت به آنتيستنس و كلبيون همان وضعي را به خود گرفت كه ولتر در مقابل روسو داشت يعني ميگفت كه تمدن، با همه عيبهايش، ارزش بسيار دارد، و نبايد آن را ترك گفت و سادگي ابتدايي را برگزيد.

با وجود اين، اكثريت مردم آتن به سقراط بدگمان بودند. دينداران وي را خطرناكترين سوفسطاييان ميشمردند، زيرا از همه جشن و سورهاي مذهبي برخوردار ميشد، اما دين كهن را منكر بود; ميخواست كه هر قانوني را بدقت با معيار عقل بسنجد; سرچشمه اخلاقيات را وجدان افراد ميدانست، نه خير و منفعت اجتماع يا اوامر تغييرناپذير آسماني; و پايان كار وي به شكاكيتي انجاميد كه عقل را پريشان ميساخت و با هيچ رسم و عادت و عقيدهاي سازگاري نداشت. كساني چون آريستوفان، كه ستايشگر روزگاران گذشته بودند، بيديني مردم، گستاخي جوانان نسبت به پيران، فرديت نامنظمي كه حيات آتن را به تباهي ميكشيد، و انحطاط اخلاقي روشنفكران را حاصل رفتار و سخنان سقراط و پروتاگوراس و اوريپيد ميدانستند. گرچه سقراط خود به حزب اوليگارشي نپيوست و از تاييد آن امتناع ورزيد، اغلب دوستان و شاگردانش از رهبران آن حزب بودند. هنگامي كه يكي از آنان، به نام كريتياس، اوليگارشيها را در انقلابي وحشتناك و بيرحمانه رهبري ميكرد، دموكراتهايي چون آنوتوس و ملتوس، سقراط را محرك فكري اين جنبش ارتجاعي معرفي كردند و بر آن شدند كه وي را از آتن اخراج كنند.
دموكراتها در مقصود خويش پيروز شدند، لكن نتوانستند تاثير عظيم او را از ميان ببرند. روش جدلي سقراط، كه خود آن را از زنون اخذ كرده بود، پس از وي به افلاطون، و از افلاطون به ارسطو رسيد و ارسطو منطق كامل خويش را، كه نوزده قرن بدون تغيير بر جاي بود، از آن پديد آورد. تاثير افكار سقراط در علوم طبيعي و تجربي زيانبخش بود، زيرا شاگردانش از تحقيقات طبيعي روي برتافتند، و نظريه وي درباره طرح خارجي و عيني جهان شوق تحليل علمي در كسي برنميانگيخت. اصول اخلاقي سقراط، كه بر مباني فردي و ذهني قرار داشت، شايد در انحلال اخلاقيات مردم آتن بي تاثير نبود;
ولي مقام وجدان را بالاتر از قانون دانستن عقيدهاي بود كه از اينجا در مذهب مسيح راه يافت. عقايد سقراط از طريق شاگردانش به دوره بعد انتقال يافت و مايه اصلي فلسفههاي دو قرن آينده را فراهم آورد. اما نيرومندترين عنصر تاثيرات وي چگونگي اخلاق و رفتار خودش بود. وي در شمار شهدا و قديسان تاريخ يونان درآمد، و هر نسلي كه ميخواست نمونه كامل ساده زيستن و دليرانه انديشيدن را بيابد به گذشته باز ميگشت و كمال مطلوب خويش را در سقراط ميديد. گزنوفون ميگفت: ((هر زمان كه درباره خرد آدمي و شرافت خلق و سرشت وي ميانديشم، ميبينم كه از ياد بردن سقراط هرگز در حدود توانايي من نيست; و چون او را به ياد ميآورم، از ستايش وي خودداري نميتوانم كرد; و اگر در ميان جويندگان فضيلت كسي راهنمايي كاملتر از سقراط يافته باشد، من آن كس را شايسته آن ميدانم كه سعادتمندترين مردمان خوانده شود.))
همچنین در همین باب بخوانید :


🙄 عالی 😛 بود.
🙄 عالی 😛 بود.
واقعا”معلومات عالی و سایت عالی است تشکر.
خيلي عالي بود.
از اين سايت افتضاح تر نديده بودم.خيلي اطلاعاتش كم بود.اه
بیخیال بابا…
با سلام
آشنایی با عقاید فلاسفه ی غربی پیش از سقراط و شخص سقراط و دنباله روان ایشان جز اتلاف وفت حاصلی ندارد. ایرانیان در تاریخ خود مشاهیر و اندیشمندان بزرگ تری از سقراط دارند.
سلام من علاقه زیادی به فلسفه ونظرات فلاسفه دارم مخصوصاسقراط اخلاق وروش اوطرزتفکرش بسیارجذاب وقابل ستایش است تحقیق ومطالعه هرفلسفه ای غرب یا اسلامی فکرانسان راتوسعه میدهدونظرانسان رانسبت به جهان متعادل میگرداند