تاریخ ما
گزیده‌ای از تاریخ و تمدن جهان باستان

مرگ سقراط

فلسفه < یونان باستان > سقراط > فلسفه سقراط

3 -مرگ سقراط ( از ویل دوانت-تاریخ تمدن- یونان باستان-مرگ سقراط)

” یکی از با شکوه ترین لحظات تاریخ ؛ لحظات آخر زندگی سقراط می باشد، لحظه هایی سخت تاثیر گذار در افکار آدمی؛ هر انسان با خواندن زندگی سقراط نکته هایی بسیاری را خواهد آموخت اما نکته ای که وی خود همواره به آن تاکید کرده نادانی خود و پایداری در برار عیقده می باشد “

شگفت آنكه دموكراسي بازگشته تنها در حق حكيم سالخوردهاي ظلم كرد كه هفتاد سال از عمرش گذشته بود و هيچ گونه آسيبي از او به حكومت نميتوانست رسيد. اما همان آنوتوس معروف كه، چند سال پيش از آن، سقراط در محاورات خويش او را تحقير كرده و، به قول خود او، فرزندش را به ((فساد)) كشيده بود، اكنون از رهبران حزب فاتح به شمار ميرفت. وي، در همان زمان، سقراط را به انتقام خويش تهديد كرده بود. لكن، بر روي هم، از نيكي و فضيلت بهره داشت: در سپاه تراسوبولوس دليرانه جنگيد، جان اوليگارشهايي را كه سربازانش اسير كرده بودند نجات داد، و در صدور فرمان عفو عمومي دست داشت. شوراي سي نفري، در زمان قدرت خود، اموال وي را مصادره كرده بود; و او در اين هنگام، بر هيچ يك از كساني كه داراييش را خريده بودند زياني نزد، و ثروت خوش را باز همچنان در تصرف آنان گذارد، لكن در حق سقراط هيچ گونه جوانمردي نكرد. وي هرگز از ياد نميبرد

كه در آن روزگار كه خود در تبعيد به سر ميبرد، فرزندش در آتن معاشر سقراط بوده، و عمر به ميخوارگي ميگذارده است. آتش كينه آنوتوس از دانستن اينكه سقراط فرمان شوراي سي نفري را اطاعت نكرده و (اگر گفته گزنوفون را بپذيريم) كريتياس را حاكمي جبار ميشمرده است، فرو نمينشست. در نظر او، سقراط بيش از هر سوفسطايي ديگري در سياست و اخلاق تاثير بد داشته است. وي ميگفت كه سقراط در اساس اعتقادات مذهبي خلل وارد ساخته; بنيان اخلاقيات را ويران كرده; و با انتقادات پيدرپي، ايمان آتنيان را به تشكيلات دموكراسي سست گردانيده است. كريتياس، فرمانرواي خونخوار، از شاگردان او، و آلكيبيادس خائن و تبهكار دوست و معشوقش بوده، و خارميدس، كه سرداري سپاه كريتياس را بر عهده داشت و اندكي پيش از اين در جنگ با دموكراسي كشته شد، از نخستين محبوبان وي به شمار ميرفته است. آنوتوس مصلحت را در آن ميديد كه سقراط از آتن بيرون رانده شود، يا هلاك گردد.

در سال 399، آنوتوس، ملتوس، و لوكون سقراط را متهم ساخته، گفتند كه ((وي به معتقدات عمومي اهانت ميورزد و گناهكار است، زيرا خداياني را كه دولت پذيرفته است نميشناسد و در عوض از موجوداتي پليد و شيطاني (فرشتگان سقراطي) سخن ميگويد، و نيز گناه ديگر او تباه كردن جوانان است)). محاكمه در دادگاه عمومي صورت گرفت، و تقريبا پانصد تن از شارمندان آتن، اغلب عامي و تعليم نيافته، در آنجا حاضر بودند. هيچ وسيلهاي در دست نيست تا بدانيم كه افلاطون و گزنوفون دفاع سقراط را با چه اندازه دقت و درستي گزارش دادهاند. اما ميدانيم كه افلاطون در دادگاه حضور داشته، و شرحي كه از ((دفاع)) سقراط نقل ميكند، از بسياري جهات، با روايت گزنوفون موافق و مطابق است. افلاطون گويد كه سقراط به تاكيد از اعتقاد خود به خدايان دولتي سخن گفت، و حتي الوهيت ماه و خورشيد را نيز پذيرفت. ((شما نخست گفتيد كه من به خدايان اعتقادي ندارم، و دوباره گفتيد كه نيمخدايان را ميپرستم. …

بر اين وجه، ممكن است كه شما به وجود استر قايل شويد و وجود اسب و خر را انكار كنيد.)) سپس با اندوه تمام از تاثير هجوهاي آريستوفان سخن ميگويد: ديرگاهي است كه مردم بسيار بر من تهمتهاي ناروا زدهاند; سالهاست كه همچنان در حق من سخنان نادرست ميگويند. من از اين مردم بيشتر بيم دارم تا از آنوتوس و يارانش،… زيرا كه اينان زماني به نكوهش من پرداختند كه شما كودك بوديد، و دروغهايشان اذهان شما را تسخير ميكرد. اينان ميگفتند كه مردي به نام سقراط پيدا شده است كه بسيار فرزانه است، درباره آسمانهاي بالاي سر و زمين زيرپا انديشه و تفحص ميكند، و باطل را حق و خطا را صواب جلوه گر ميسازد. بيم من بيشتر از اين گروه است. زيرا كه اين خبر را اين گونه كسان كه در همه جا ميپراكنند، و مردمي كه گفته‌هاي آنان را ميشنوند، سخت در اين گمانند كه ارباب اين گونه تفحصات خدايان را باور نميدارند. اين دشمنان بسيارند، و ديرگاهي است كه مرا آماج تير بهتان ساختهاند. اينان زماني مذمت مرا آغاز كردند كه شما سخت تاثيرپذير، يعني كودك، يا شايد در عنفوان جواني بوديد; بي شك، چون كسي نبود كه پاسخي گويد، هر چه ميگفتند پذيرفته ميشد.

اما تاسف در اين است كه من هيچ يك از آنان را نميشناسم و نامشان را نميتوانم گفت، جز يكي، كه شاعر كمدي نويس است. … كيفيت اين اتهام چنان است كه گفتم، و شما خود آن را در كمدي آريستوفان ديدهايد.

سقراط مدعي است كه رسالت الاهي دارد تا خوب و ساده زيستن را به مردم بياموزد، و هيچ تهديدي او را از اجراي اين نيت باز نميدارد.

اي مردم آتن، در آن هنگام كه سرداران منتخب شما در جنگهاي پوتيدايا و آمفيپوليس و دليوم فرمانرواي من بودند، چون ديگران، روياروي مرگ، از جايگاهي كه برايم معين شده بود دور نگشتم. اكنون كه به گمان خويش از جانب خدايان رسالت يافتهام تا فيلسوف باشم و در اندرون خود و ديگران به كاوش پردازم، اگر از بيم مرگ، وظيفه خويش را رها سازم، آيا كردارم شگفتانگيز نخواهد بود… اگر شما بگوييد: اي سقراط، اين بار تو را بخشودم، به شرط آنكه ديگر در اين انديشه‌ها نباشي و به اين گونه تفحصها نپردازي،… من در پاسخ خواهم گفت: اي مردم آتن، شما را دوست دارم و بزرگ ميشمارم، اما مرا اطاعت خدا واجبتر است تا پذيرفتن خواست شما; تا جان و نيرو در كالبد دارم، هرگز از تعليم فلسفه و ممارست بدان دست نخواهم برداشت; و به هركس برسم، به شيوه خود، اندرزش خواهم داد و مجابش خواهم ساخت و خواهم گفت كهاي دوست من، تو كه شارمند شهر بزرگ و توانا و هوشيار آتني، چرا اينهمه ميكوشي كه ثروت و افتخار و شهرت به دست آري، و هيچ بر سر آن نيستي حكمت بياموزي و حقيقت را بشناسي از اين روي، اي مردم آتن، به شما ميگويم كه چنان كنيد كه آنوتوس ميگويد. زيرا چه مرا بيگناه شماريد و آزاد كنيد، و چه نكنيد، من هرگز از راه خويش باز نميگردم، حتي اگر صد بار كشته شوم.

چنين به نظر ميرسد كه در اينجا داوران سخن او را بريده و از آنچه در نظرشان گستاخي بوده است بازش داشتهاند، اما وي با غروري بيشتر به گفتار خود ادامه ميدهد:

بايد به شما بگويم كه اگر كسي چون مرا بكشيد، به خود زيان بيشتر زدهايد تا به من; زيرا اگر مرا هلاك گردانيد، كس ديگري چون من بآساني نتوانيد يافت. در اينجا اگر تشبيهي مضحك و سخيف به كار برم، بر من خرده مگيريد: من چون خرمگسي هستم كه از جانب خدا به دولت داده شده ام، و دولت همچون اسبي است بزرگ و نجيب، كه سنگيني جثه از تند رفتن بازش داشته، و بايد مهميزي او را به جنبش حيات برانگيزد. … و چون شما نميتوانيد بآساني كسي چون من بيابيد، بهتر است كه از كشتن من چشم بپوشيد.

اكثريت ناچيزي كه فقط شصت راي با اقليت تفاوت داشت، سقراط را به مرگ محكوم ساخت. اگر در مدافعات خود اندكي آشتي طلب ميبود، شايد تبرئه ميشد و ميتوانست به جاي مرگ به عقوبت ديگري محكوم شود. در آغاز، حتي اين امتياز را نيز نميپذيرفت; اما سپس، بر اثر درخواست افلاطون و دوستان ديگر خود، و با ضمانت اين جمع، قبول كرد كه جرمانهاي به مبلغ سي مسينا (3000 دلار) بپردازد. بار ديگر داوران راي دادند، و اين بار سقراط با هشتاد راي بيش از آراي پيشين محكوم شد.

هنوز براي سقراط فرصت باقي بود كه از زندان بگريزد. كريتون و ياران ديگر (اگر گفته افلاطون را قبول كنيم) رشوه دادند و راه فرار او را باز كردند; شايد آنوتوس نيز اميدوار بود كه كار بدينجا بينجامد. اما سقراط خود تا آخرين لحظه در زندان بماند. وي احساس ميكرد كه چند سالي بيشتر زنده نخواهد بود، و ((فقط بايد از پررنجترين سالهاي عمر خويش، يعني از آن دوران كه همه كس قواي فكري و ذهني خود را در حال نقصان و زوال ميبيند، چشم بپوشد)). وي به جاي آنكه پيشنهاد كريتون را قبول كند، از لحاظ علم اخلاق به سنجيدن آن پرداخت و به شيوه جدلي (ديالكتيكي) خود آن را مورد بحث قرار داد، و بازي منطق را به نهايت رساند. در مدت يك ماهي كه وي پس از محاكمه و قبل از قتل در زندان به سر ميبرد، شاگردان و پيروانش هر روز به ديدارش ميرفتند; و چنين به نظر ميرسد كه تا آخرين دم بآرامي با آنان سرگرم سخن گفتن بوده است. از قراري كه افلاطون ذكر ميكند، سقراط با سر و زلف فايدو جوان بازي ميكرده و به وي ميگفته است: ((اي فايدو گمان ميكنم كه فردا اين گيسوان زيبا بريده شوند)) در سوگواري. كسانتيپه خردسالترين كودك خويش را در آغوش گرفته و اشكريزان به نزد شوي آمد. سقراط دلداريش داده به كريتون گفت كه وي را باز به خانهاش برساند. يكي از شاگردان دلبسته و پرشور گفت: ((اي سقراط، تو را بناحق ميكشند.)) سقراط در پاسخ گفت: ((پس ميخواستي مرا بحق بكشند)) ديودوروس گويد كه پس از مرگ سقراط مردم آتن از عمل خويش پشيمان شدند و كساني را كه به وي تهمت زده بودند نابود ساختند. سويداس روايت ميكند كه ملتوس را آتنيان سنگسار كردند. اما پلوتارك داستان را به نحو ديگر نقل ميكند: كساني كه سقراط را متهم ساخته بودند، چنان مغضوب مردم شدند كه هيچ شارمندي آتش آنان را بر نميافروخت، به پرسشهاشان پاسخ نميگفت، و به آبي كه آنان خود را در آن شسته بودند دست نميزد; چنان شد كه اين گروه، از شدت نوميدي، سرانجام خود را به دار آويختند. ديوجانس لائرتيوس چنين آورده است كه ملتوس به قتل رسيد; آنوتوس تبعيد شد; و آتن به يادبود سقراط تنديس وي را از برنز ساخت. ما هيچ بر درستي اين روايتها يقين نداريم.

با مرگ سقراط عصر طلايي به آخر رسيد. آتن از جسم و روح فرسوده گشته بود. قساوتهايي كه در ملوس به كار رفت، حكم ظالمانهاي كه درباره موتيلنه صادر شد، اعدام سرداران آرگينوساي، و قربان كردن سقراط بر محراب ديني كه در حال نزع بود، همه، از تباهي اخلاقيي سرچشمه ميگرفت كه بر اثر جنگهاي مداوم و مصايب جانكاه پديد آمده بود. همه نظامها و تشكيلات آتن بيسامان شده بود. لشكركشيهاي اسپارت خاك آتيك را ضايع كرده و درختان زيتون را سوخته بود، بحريه آتن نابود شده، تسلط بر منابع غذا از دست رفته، و تجارت رو به تباهي نهاده بود; خزانه دولت چيزي نداشت; ماليات سنگين ثروتهاي خصوصي را به نيستي كشيده بود; و دو سوم شارمندان هلاك شده بودند. زيان و آسيبي كه از لشكركشيهاي ايران به آتن وارد شد، با گزندي كه از جنگهاي پلوپونزي بر حيات و ثروت آن رسيد قابل قياس نبود. يونان، پس از جنگهاي سالاميس و پلاتايا، سخت فقير و درمانده، اما از فخر و غرور و شهامت سرشار گشت. در اين هنگام، يونان باز دچار فقر شده بود. اما روح آتن چنان زخم ژرفي برداشته بود كه ديگر اميد بهبود آن نميرفت.

دو چيز آتن را از سقوط باز ميداشت: يكي بازگشت دموكراسي، به زعامت مرداني دادگر و معتدل; ديگري آگاهي وي بر اينكه در شصت سال گذشته، حتي در زمان جنگ، چنان هنر و ادبي پديد آورده كه در هيچ دوراني از تاريخ بشر نظير آن به وجود نيامده است. آناكساگوراس تبعيد گشته، و سقراط به قتل رسيده بود. اما قدرت و تحركي كه ايشان به فلسفه داده بودند موجب شد كه از آن پس انديشه يوناني در آتن تمركز يابد و در آنجا به دوره عظمت خود برسد. انديشه‌ها و نظراتي كه پيش از اين دوران هنوز شكل معين و قطعي پيدا نكرده بودند، در اين زمان رو به كمال نهاده، به صورت سيستمهاي فلسفي بزرگي درآمدند كه، در طي اعصار بعد، انگيزه نهضتها و تحولات فكري اروپا شدند; نيز، در همين روزگار، تعليمات عالي كه بر وجهي نامنظم و بي ترتيب به دست سوفسطاييان دوره گرد صورت ميگرفت، جاي خود را به نخستين دانشگاه‌هاي تاريخ سپرد. همين دانشگاه‌ها بودند كه، چنانكه توسيديد قبل از دوران كمال آنها گفته بود، آتن را ((مكتب سرزمين يونان)) ساختند. خونريزيها و آشوبهاي جنگ، سنتهاي هنري را يكباره تباه نساخته بود، و قرنها بعد از اين دوران، مهندسان و مجسمه سازان يوناني، در سراسر ناحيه مديترانه، به ساختن و پرداختن عمارتها و كاخها اشتغال داشتند. آتن از ميان ياس و حرمان شكست، باز مردوار قد برافراشت و ثروت و فرهنگ و قدرت تازه به دست آورد: خزان عمرش پرثمر بود.

همچنین در همین باب بخوانید :

– ویژگیهای سقراط

– فلسفه سقراط

ممکن است شما دوست داشته باشید
1 نظر
  1. سوسن « بارکزی » می گوید

    با تشکر فراوان از کسانیکه در این عرضه زحمات زیاد را متقبل شده است . تا ما بتوانیم از این موضوعات به صورت لازمی استفاده کنیم.

    تشکر

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.